Eam rerum experientiae vim ac robur inesse, ut nihil stne eius adminiculo rite integreque administrari possit; nemo est, qui quotidiano usu non doceatur. Lumen in actionibus humanis rebus privatis iuxta ac publicis vitae ingerit, ita ut quod in naturalibus soli, hoc in politicis debeatur experientiae. Merito itaque Serenissimus Wladislaus Sigismundus, Poloniae et Sueciae Princeps etc., etc., his experientiae momentis pro innata sua prudentia probe matureque ponderatis cum eminetitiae splendorique natalium suorum, per quos rerum administrandarum gubernaculis destinatur, tum excelsae triumphorum suorum gloriae bene consultum fore ratus est, si illam sibi sociam acciret. Et licet aucupandae eius modos mediaque animo voluenti permultae sese obtulerint viae, tamen cum securior expeditiorque illa sit, quae peregrinatione facem praeferente ostentatur totis eam cogitationibus est complexus natumesse. Prostrata convulsaque Turcarum atque Tartarorum immanitate nobile otium maiori cum laude atque fructu transigi non posse existimavit, quam si peregre proficiscens diversis principum, populorum urbiumque, moribus, solerti oculorum mentisque indagine scrutatis, eam quam tantopere exoptabat hauriret experientiam. Quare quamprimum Sacra et Serenissima Regia Maiestas paterna cura atque cautela flagranti huic Serenissimi filii desiderio diu multumque reluctata, clementi tandem consensu consilium probavit occasionern peregrinationis instituendae (nullo ante principum Polonorum exemplo ipse otii principalis laudabiliter fallendi posteris exemplar factus), tanta sua exterarumque nationum alacritate est amplexus, ut merito possit dubitari ardentiusne fuerit Serenissimi Principis lustrandarum exterarum rerum desiderium, an aviditas earum gentium videndi eius Principis, quem tot tantisque victoriis clarum velut extra mortalitatis limites gloria atque fama constituit. Formatis itaque in omnem humanitatis exhibendae speciem principum populorumque exterorum animis, velut numen de caelo lapsurum (ut in contextu itinerarii videbitur) exspectatus Serenissimus Princeps anno restauratae salutis super 1624 die 17 maii, directore Illustrissimo Principe Domino Alberto Stanislao Radzivillio, Sacri Romani Imperii Principe, duce Olycae et Nieswiez supremoque Magni Ducatus Lithuaniae cancellario, comitibus magnifico domino Stephano Pac, notario M.D.L., magnifico domino Luca Zolkiewski, capitaneo Calussiensi, cubiculariis Serenissimi Principis, magnifico domino Gerhardo Denhoff, magnifico domino Adamo Kazanowski, magnifico domino Samuele Rylski, magnifico domino Rehnoldo Rozen, magnifico domino Nicolao Piglowski, expensarum praefecto domino Gasparo Nagott hora decima ante meridlem iter suum feliciter est auspicatus, quem facta Serenissimis Parentibus Fratribusque tribusque valedictione osculatisque manuum regiarum a praefato itineris comitatu expeditis e conclavi regio descendentem Serenissimi Fratres lacrimantibus oculis ad currum usque sunt comitati. Regia interim Reginalique Maiestate in fenestra palatii constituta faustorum omnium adprecatione abeuntem prosequente.
Ventum est hac die Radzienicam usque, ubi Serenissimus Princeps ab illustrissimo domino palatino Ravensi opiparo ac splendido epulo est exceptus. Huc dux Radzivillius eum magnifico domino Pac paucis post prandium horis apparuit, quibus comi salutatione a domino palatino acceptis, dum collatio instrui iubetur, exspatiatione per hortum taedium morae fallitur reliquiis otiosi et in noctem iam prolabentis temporis. Partim navigatione per stagnum ipso domino palatino nauclerum agente, partim lata in stagni insula arte facta conversatione absumptis.
18. Audito Radzieioviae sacro Ravam Serenissimo contendenti capitaneus loci occurrit ac pro prandio invitatum cum toto comitatu laute tractat. Cenam dominus palatinus Lubochniae instruit.
19. Finito Lubochniae sacro in Zaborow apud dominum Dunin raptim ientatum; prandium Olboriae sumitur. Cenam Rospiria porrigit.
20. Kaminscii in transitu auditur sacrum. Prandetur in Radomska. Ibidemque reliqua diei parte et nocte quiescitur.
21.Circa meridiem Czestochoviam venitur ibidemque pernoctatur. Serenissimo Principe et duce Radzivillio in monasterio manentibus, reliqui per hospitia radici montis adiecta diffunduntur. Huc vergente iam die illustrissmus dominus Wolski, Regni marsalcus, salutandi invitandique Serenissimi Principis causa convolat. Salutatione accepta invitatio excusatione declinatur.
22. Serenissimus cum duce Radzivillio et nonnullis aliis Sacra Eucharistia munitus comitante et commodius iter monstrante domino marsalco circa meridiem Lublinecum appulit. Prima haec hoc loco est Silesiae civitas. Peracto isthic prandio dominus marsalcus in Poloniam reversus est, Serenissimo ibidem pernoctante.
23. Hora tertia matutina exitur atque audita in Famelnicensi cisterciensi monasterio missa. In Strzelcza Maiore prandetur, ubi extrema annonae caritas. Vespere Serenissimum Krapkovicia excipit. Peracta mature cena aliquantulum quiescitur ac interceptis ubique Serenissimi Archiducis Caroli exploratoribus diligentique cura detentis, ut Serenissimus noster famam sui praeveniens in Serenissimum Archiducem, nihil de adventu suo suspicantem, incideret, hora noctis 12 Krapkovicia discessit.
24. Posteroque die hora octava Nissam perveniens versis in stuporem subito tot equorum adproperantium strepitu omnibus arcem ingreditur. Ipsumque Serenissimum Archiducem extra omnem eius rei exspectationem in templo offendit. Obstupescit Serenissimus Archidux viso Serenissimo Principe culpamque elusorum apparatuum, quos in occursum Serenissimi nostri ordinaverat, in ducem Radzivillium confert, intensa interim inopinato adventu utrimque laetitia. Peractoque mutuae congratulationis officio ac salutato toto Serenissimi nostri comitatu sacro audiendo vocatur. Inde singuli ad suas habitationes deducuntur, Serenissimo in arce commorante, duci Radzivillio, domino Pac et domino Denhoff in palatio novo camerae assignatae. In prandio, cui omnes Serenissimi nostri comites adhibiti, saepius Serenissimus Archidux ingeminavit, ut Serenissimus Princeps tractationem tumultuariam boni consuleret, sibi enim videri se modo hospites non habere, cum non per veram ianuam intrarint. Poenitentiam itaque culpae ob impeditum cursum admissae tenuitate prandii explerent. Die crastino cumulatius adfutura omnia. Ceterum Serenissimo Archiduce poculum vini in sanitatem Sacrae et Ssrenissimae Regiae Maiestatis exhauriente tormentorum bellicorum, mortariorum moschetarumque fragore totus aer intonuit. Idem in sanitatem Serenissimae Reginae Serenissimique Principis factitatum. Vespere Serenissimi separatim cenavere. Dux Radzivillius cum reliquis in palatio novo tractatus commissarii officio fungente domino barone Konski, equite Sancti Stephani.
25. Serenissimi prandium in praedio domini Radhapt sumpsere, pro vesperis rediere domum.
26. Quae fuit dies Pentecostes. Peractis sacris absolutoque prandio Serenissimi usque ad vesperas intra se occupantur. Immediate autem post sacrum dux Radzivillius audientiam habuit apud Serenissimum Archiducem.
27. Sacrum intermixtis musico modulamine tibiis pulcherrime cantatur. Prandium Serenissimis et duci Radzivillio a patribus Societatis exhibetur.
28. Post sacrum prandetur apud patres Sancti Francisci, ubi et hortus lustratur.
29. Serenissimus Archidux Opolium et Ratisburgum possessionis eorum ducatuum accipiendae causa proficiscitur ante prandium. Currus quoque Serenissimi cum comitatu supervacuo in Poloniam remissi. Eodem die magnificus dominus Zolkiewski cum magnifico domino capitaneo Laiscensi advenit.
30. Audito sacro Serenissimus Princeps in palatio sese continuit, ut in quiete res pro itinere ordinaret. Circa vesperum magnificus dominus Laiscensis in Poloniam rediit.
31. Serenissimus Archidux hora septima matutina rediens Serenissimum Principem in sacro offendit. Prandium Serenissimi cum omnibus e comitatu in horto episcopali sumunt. Hic parasytus archiducis 8 pisces vivos singulos separatim spectantibus Serenissimis deglutivit.
Iunius 1. Dux Radzivillus audientiam apud Serenissimmn Archiducem denuo habuit, ut quo ordine iter institui deberet, nomine Serenissimi Regis sententiam eius inquireret.
2. Serenissimi et dux Radzivillius circa vesperum animi causa exspatiantur.
3. Serenissimi Bruskowiam profecti sunt. Et quia nocte praecedente ducem Badzivillium dolor dentium corripuerat, dominus Pac loco ducis cum Serenissimis discessit.
4. Bruskoviae hilaritati indulgetur.
5. Serenissimi Bruskovia rediere.
6. Processioni Venerabilis Sacramenti etiam heretici metu poenae pecuniariae assistere coguntur, qua dum civitas obitur, tormentum bellicum in explosione diffractum explodenti brachium divellit.
7. Serenissimus Princeps tota die non est egressus occasione ordinandarum sibi vestium iis regionibus gentibusque, ad quas tendebat, accommodatur, qua etiam cura singuli Serenissimi comites destinabantur.
8. Serenissimus Princeps cum domino Pac, domino Zolkiewski et
Denhoff, domino Kazanowski (nam dux Radzivillius necdum e morbo respiraverat) mane hora quinta Bradislaviam ignotus discessit.
9. Serenissimus Bratislaviae in templo a militibus, qui sub eius auspiciis stipendia in Valachia meruerant, fere agnitus caute eorum oculis sese subduxit. Capitanei cuiusdam nunquam ante sibi noti in eodem hospitantis diversorio in obeunda civitate ultro oblata utitur opera. Cumque in officina quadam Serenissimus illo duce nonnullas lustrasset merces ac abire vellet, a capitaneo intrepide monetur, ut parumper exspectet, nam etiam se aliquid pro uxore emere velle. Serenissimus ea hominis ignorantia laetus risum aegre continens ipsi obsequitur exspectetque, donec ipse sese expediat.
10. Absoluto prandio abiens atque a dicto capitaneo ipsoque hospite extra portam deductus utrique se detegit. Occasio autem detectionis haec erat: Capitaneus fretus fiducia promptitudinis in circumductione per civitatem exhibitae rogavit dominum Denhoff, ut ubi ad Serenissimum Poloniae Principem (cuius fama et res praeclarae gestae magnum in animo suo amorem erga eundem excitarunt) redierit, personam suam ipsi commendaret faceretque, ut oblata prima belli gerendi opportunitate ipsi quoque praefectura ali-qua concederetur. Dominus Denhoff hanc bono viro gratificandi occasionem cordi sibi futuram respondit. Hanc petitionem in civitate factam extra portam iterato renovat capitaneus. Serenissimus videns sinceram hominis voluntatem sublata dissimulatione domino Denhoff capitaneoque magis ac magis preces cumulanti dicit, ne amplius sollicitetur, nam eum, cuius gratiam tantopere efflagitat, praesentem preces eius auscultare Serenissimumque ei monstrat. Capitaneus novitate rei perculsus protinus Serenissimo ad pedes venerabundus provolvitur supplexqus veniam audacioris suae conversationis petit. Quem Serenissimus sublevare se iussum humanissima gratiae suae oblatione dimittit. Hospes vero, nescio, quo argumento in suspicionem tractus, magna instantia sibi declarari petit, quisnam tandem ille sit, qui domum suam commoratione honorare sit dignatus. Passim enim circumferri Serenissimum Poloniae Principem esse orantique, ut quoniam honorem praesentiae habuit, habeat et gratiam notitiae. Serenissimus e curru prospiciens: ,,Ecce ego sum", inquit ma-numque hospiti pro memoria Ungaricis repleri iussit. Hospes prae iucunditate vix sibi praesens ad pedes procidens veniam erroris precatur. Interim Sere-nissimus equis incitari iussis propere discessit.
11. Hora post mediam noctem secunda Bratislavia Serenissimus redit.
12. Nuptiae generosi domini Rohrwolff et nobilis virginis Radphatim celebrantur. Sponsum Serenissimus Archidux et Serenissimus Princeps, sponsam vero dux Radzivillius et dominus Bruskowski ad altare deducit. Convivium nuptiale habetur in arce, choreae in palatio novo.
13. Processio itidem Venerabilis Sacramenti in civitate habita, aequa omnium in processione modestia, omnem haereseos notam obliteravit. Nulla feminarum visa, quae non vel rosarium volveret, aut libro aperto litanias cantillare adiuvaret. Prandium nuptiale hodie apud dominum Radhapt, fratrem sponsae, sumitur maiorque pars noctis choreis impenditur.
14. Serenissimi simul Nissa discessere Viennam versus. Pernoctatum in Herbenstad. Lacus hic est perexiguus et luti fere plus quam aquae continens, in quo mirum hoc considerantibus occurrit, quod cum nulli in ipsum vel rivulo, vel flumine, vel cuiusvis alterius recentis aquae pateat influxus, inexhausta tamen truttarum excellentissimarum redundet copia. Spectantibus eo die Serenissimus uno tractu 175 truttae sunt eductae, e quibus culinae deputandas ipse Serenissimus Archidux bracchiis ad cubitum nudatis selegit.
15. Hora circiter nona matutina in Freidentall ventum, ubi expedito statim sacro prandium sumptum, quo finito Serenissimi ad venationem exivere, in qua Serenissimus Princeps cervum e bombarda occidit.
16. Divulgata, nescio quo authore, Lisowczikorum de capiendis Serenissimis iactatione; deliberatio ancipiti consilio diu agitata, progrediendumne esset, an revertendum. Demum tandem generosior Serenissimi nostri resolutio de amplectendo progressu praevaluit.
17. Tribus milliaribus minus Freidentallio progressi Serenissimi quat-tuor turmas equitum cathaphractorum conductui et securitati ipsorurn destinatos offendere, quas dominus Torquatus de Conti locumtenens generalis ducis de Valenstein adduxerat. Hic locumtenens ardebat desiderio cognosccndi Serenissimi Principis, voti tamen sui ut compos fieret, non suppetebat modus, Nam petere ex aliquo, erat excedere limites discretionis, sciens Serenissimum velle esse incognitum, agnoscere autem nullo prodente personam erat Serenissimi impossibile eo quod et nomen proprium adficto Snopkowski nomine velarit et Maiestatem vultus totiusque personae simplicitate vestium (fascia videlicet serica rubea loco collaris et pallio ex panno griseo rudiore) texerit, medius inter famulantem turmam nullo discrimine incedens. Serenissimus interim Archidux, nescio, an cognito locumtenentis voto, an alias gratificandi ipsius desiderio (communicata Serenissimo Principi re) nutu capitis Serenissimum nostrum ipsi detegit. Atque ita patefacto officii exhibendi campo locumtenens Serenissimum debita reverentia et cultu veneratur. Hora circiter 12 Serenissimi cum Comitatu Starembergam venientes in monasterio canonicorum regularium Sancti Augustini lauto prandio excipiuntur. Commissarii Lisowczykorum affari Serenissimum Principem petentes ad ipsum non admissi a duce Radzivillio audiuntur. Serenissimis Staremberga egressis prioribus quattuor equitum turmis aliae sex accedunt, quae facta flexuum gyrorumque campestrium (quos caracolla vocant Itali) ostentatione ad conducendos Serenissimos ordine apto se disponunt. Serenissimus Princips ut melius lateat medium se secundae tertiaeque turmae cum domino Denhoff interiicit sicque circa vesperum Olomuntium pervenitur, ubi Serenissimi cum toto comitatu liberali cena tractantur a magistratu civitatis.
18. Serenissimi in templo Bernardinorum sacro intersunt ac deinde maturato prandio refecti hesternisque militaribus copiis stipati Bischaviam hora inter 6 et 7 vespertinam media appellunt ubi explosione tormentorum bellicorum salutati processioneque sacerdotum parochialium introducti, a domino Torquato de Conti magnifico iuxta ac opiparo convivio excipiuntur. Serenissimus Princeps tamen sub nomine Snopkowski latens separatim in camera cenavit.
19. Post ientaculum Brinnam contendunt, cuius portis attactis praefatae equitum turmae Valensteinensium explosione bombardarum et militari per campos discursu Serenissimis valedicunt. Cena hic a comite Morodi, locumtenente ducis Lichtensteiniani, instruitur. Serenissimus privatim comedit.
20. Hora 8 matutina Serenissimi equitibus Lichtensteinianis et centuria una heydonum conducti Salevicam oppidum et arcem baroni de Valenstein attinentem, pervenere. Ubi dictus baro solenni prandio utramque aulam excepit. Quod dum apparatur, Serenissimi per hortos et vivarium exspatiantur. Arx Salevicensis polite et commode fabricata bonisque propugnaculis et vallo est munita, ac proinde a diluvio Tartarorum Ungarorumque intacta, a quo oppidum arci subiectura non fuit immune. Dum hinc Nicolzdorfium versus disceditur.
Illustrissimus dominus cardinalis a Ditrichstein cum multis curribus Serenissimis occurrit et quia paulo ante cardinalis adventum Serenissimus Princeps ex equo (nam eques animi causa iverat} non in Archiducis, sed in alium subsequentem sibique viciniorem currum ab imbre opinione celerius ingruente compulsus fuerat, cardinalis obviam procedens Serenissimo Archiduce saluto de Principis persona quid statueret, nesciebat. Itaque cum ad arcem Nicolzdorfianam ventum esset Serenissimusque Princeps cum aliis omnibus cumulatim Serenissimum Archiducem sequeretur, cardinalis non in ipsum Principem, sed in dominum Zolkiewski oculos mentemque convertit eum principem ratus, in qua opinione haesit, quoad ipsi Serenissimus Princeps ab Archiduce monstraretur. Tunc ea agnitione et felicitate laetus Serenissimum Principem digna tanto hospite tractatione habitationeque est veneratus.
21. Summo mane equis recentibus per certa loca iam dispositis Serenissimis uno solo curru duobus quemque comitantibus famulis (ne videlicet contra mentem Serenissimi Principis notabilis celebritate et vel comitantium, vel occurrentiutn frequentia introitus redderetur) Viennam perrexere eodemque die circa vesperum Serenissimo Imperatore Viennae non invento ad hortum, in quem Serenissimus Imperator cum Imperatrice animi causa excurrerat, pervenere. Ubi audito ex improviso rhedae cum impetu accurrentis strepitu omnium atque adeo Imperatoris Imperatricisque ipsius mentes in eventum arrectae sunt. Viso tandem Serenissimo Archiduce in dubia coniectura assecuti sunt et Serenissimum Principem illic esse. Quo agnito mira utrinque visa sunt gaudia miri benevolentiae mutuae effectus. Hoc ipso die hora circiter 6 matutina dux Radzivillius cum utroque comitatu Nicolzdorfio discedens circa meridiem Vilferzdorfium pervenit ac in arce domini Godatii a Lichtenstein pransus pro nocte Volferzdorfium proficiscitur.
22. Mane Serenissimus Imperator cum Serenissimo Principe nostro et Serenissimo Archiduce Carolo in curru adventanti per Danubium Serenissimo Archiduci Leopoldo obviam processit. Circa meridiem dux Radzivillius cum reliquo comitatu Viennam venit, cui habitatio in diversorio ,,Trium Harpaginum" omnibus prorsus rebus necessanis destituto assignata, in quo tamen omnes simul quievere, quoad dominus Pac commodiorem occasionem in aedibus domini Holban impetrasset, in quibus dux Radzivillius una cum domino Pac eo mansit libentius, quo imperatoris palatio sunt viciniores. Dominus Zolkiewski et dominus Denhoff in proxima domo rnansionem quoque sibi conduxerunt.
23. Hora septima matutina dux Radzivillius a comite Portia commissario ad Serenissimum Imperatorem pro audientia deducitur. Expedita ducis audientia reliqui comites et famuli Serenissimi Principis ad osculandam Irnperatoris manum admittuntur. Finito sacro dux Radzivillius audientiam apud Serenissimum Imperatorem habet. Absoluto prandio dux Radzivillius cum domino Pac et domino Zolkiewski ad Imperatorem privatim vocatus ab ipso Jmperatore, Imperatrice, filiis filabusque Imperatoris cum Serenissimo Principe nostro et utroque Archiduce in secretiorem domus Austriacae thesaurum deductus, coacervatas a tot imperatoribus, archiducibus divitias, uniones, margaritas cum variis stupendisque raritatibus et incomparabilibus naturae atque artis miraculis ipso Imperatore omnia monstrante et explicante lustravit.
24. Serenissimus Imperator cum Serenissimo Principe Serenissimisque Archiducibus sacri sollennibus apud S. Ioannem in hospitali bonorum fratrum interest.
25. Serenissimus Imperator cum Serenissimo Principe Serenissimisque Archiducibus ad venationen proficiscitur. Dux Radzivillius audientiam apud Seremssimos Imperatoris Filios habet. Nuntius apostolicus reverendus dominus Carapha, legatus item Regis Hispaniae comes de Ognati et legatus Magni Ducis Hetruriae dominus Altoviti Serenissimum invisunt.
27. Iaculatio ad scopum ab Imperatore publice celebratur, in qua Serenissimus Princeps noster inter ceteros victores dexteritatis etiam suae retulit praemium.
28. Dux Radzivillius nuntium apostolicum nomine Serenissimi Prin-cipis invisit. Nocte chorea figurata ab imperatrice et 15 ex eius gynecaeo dominabus partim solutis, partim coniugatis exhibetur. Ad quam sollennitatem ne turmatim ac indifferenter irruerent homines, facta per conclave Imperatoris via transeundum erat. Ipseque Imperator portae adstans non nisi vel quem ipse voluit vel Serenissimus Princeps noster (qui et ipse Imperatori ianua tectus adstitit) e suis sugessit, intromisit. Palmam in saltu illo, vel ut vocant baletto Serenissima Imperatrix iudicio omnium dexteritate, arte et gratia reliquis praeripuit. Finito hoc saltu et decantatis a duobus eunuchis cum Serenissimi Imperatoris et Serenissimi Principis nostri tum utriusque Serenissimi Archiducis laudibus reliqua pars mediae noctis choreis ordinariis insumpta. Ipsaque imperatrix cum plerisque e comitatu Serenissimi nostri ac inprimis cum duce Radzivillio se auctrice invitatriceque invitavit saltavitque.
28. Dux Radzivillius nomine Serenissimi Principis legatum Maiestatis Catholicae ac deinde eiusdem nomine legatum Magni Ducis Hetrurlae invisit.
29. Totam diem venatio absumpsit.
30. Finitis vesperis Serenissimus Imperator et Imperatrix cum Serenissimo Principe nostro et Archiducibus in hortum profectus, ibidem cenavit. Noctu post reditum Serenissimorum in palatio Serenissimorum filiorum Imperatoris comoedia Italica musicaliter agitur et decantatur.
Julius 1. Dies hic erat discessui Serenissimi Principis destinatus, ut una cum Serenissimo Archiduce Leopoldo Vienna proficisceretur. Sed cum mane omnes nostri e Serenissimi comitatu itineri sese accingunt, Duci Radzivillio nuntiatur Serenissimum Principem infirmitate correptum esse. Eaque de causa terminus discessus ad triduum prorogatur. Hac morae occasione Seremssimus Archidux Leopoldus solus discessit. Dux autem Radzivillius cum aliis dominis ad thermas tribus miliaribus Vienna dissitas proficiscitur ac vespere cum nonnullis redit aliis ibidem pernoctantibus.
2. die Serenissimus Princeps medicinam sumit.
3. Deterius habet admixtis videlicet priori febri cordis dolorlbus.
4. Serenissimo vena inciditur. Imperator et Imperatrix cum Serenissimo Principe lusu chartarum tempus fallunt muneribusque more in Germania recepto oblatis felicem emissi sanguinis eventum adprecantur.
5. Mitigato febris ardore placide quiescit.
6. Serenissimus Imperator ad venationem proficiscitur.
 7. Serenissimi Principis animus in spem melioris valetudinls confirmatur.
8. Legatus Hispaniae comes de Ognati ducem Radrivillium invisit.
9. Cancellarius Bohemiae cum duce Radzivillio cenat occasione causae Choinscii, super qua invicem tractarunt.
10. Serenissimus prima post convalescentiam vice extra suum conclave cum Imperatore pransus est.
11. Serenissimus cum Imperatore ad venationem profectus audientiam duci de Holstein assignatam in crastinum reiicit.
12. Ab hora 10 usque ad 11 Serenissimus ducem de Holstein exspectat, nec tamen venit. Error in famulum ducis coniicitur, qui eam horam pro postero die assignatam retulit. Post prandium Serenissimus Imperator ad venationem egressus. Serenissimum Principem a resolutione sabbatho discedendi iam fixa dimovet facitque, ut discessus in feriam secundam differatur sequentem.
13. Novus Majestatis Catholicae, legatus comes Ossona, audientiam apud Serenissimum Principem habuit. Hora media post hunc duci de Holstein concessa, qui tamen iterum emansit culpa in horologia arcis inaequaliter sonantia et civitatis collata. Hora secunda pomeridiana residenti ducis Saxoniae assignata, quam itidem Serenissimus Imperator Serenissimo Principe ad venationem abducto impedivit.
14. Dux de Holstein audientiam apud Serenissimum Principem hora
secunda pomeridiana habet. Media post secundam residenti ducis Saxoniae datur. Eodem die doctor medicinae dominus Hieremias Golner cohorti Serenissimi domesticae adscribitur.
15. Serenissimus Imperator cum Serenissimis filiis et Serenissimo Archiduce Carolo Serenissimum Pnncipem post prandium Vienna discedentem ad medium miliare extra civitatem deducit. Cumque Serenissimus noster Imperatori revertenti par pari referre vellet, Imperator ante movere se loco noluit, quam peracta valedictione mixtisque complexibus Serenissimus Princeps abiisset. Hoc vespere in Tulbingen (pagus est) ventum.
16 Prandetur pernoctaturque ad S. Hypolitum. Civitas haec est periucunda et pulchra domusque, in qua hospitabatur Serenissimus cum maiore comitatus sui parte, nitidissima politissimaque.
17. Transita civitate Melecensi, quam monasterium amplissimum Danubio imminens commendat, in pago Erlaff dicto prandium absolvitur. Nox in praedio Amstetem transigitur.
18. Ientaculo isthic sumpto inter 3 et 4 pomeridianam Anasum venitur. Dux Radzivillius in curru, dominus autem Snopkowski pauculo post currum intervallo cum nonnullis ex suis eques. Temporis post cenam residui horam unam familiariori conversationi cum virginibus nobilibus hospitio vicinis (quae facta ad ducem Radzivillium per cognatum quendam ipsarum legatione ipsum invitarunt eoque renuente, ut comitatui suo licentiam eo sese conferendi concederet, rogarunt) impendunt. Turri in medio fori erectae subiecti versus inscripti leguntur.
Tempora cum sacrae donat Deus, aurea pacis Cura sit turres condere fana scholas
Namque Deum pietas placat schola mater honesti est Sustinet adverso turris ab hoste minas.
19. Dum sacro audiendo Anasi vacatur, distychon hoc notatur imagini Beatae Virginis Mariae subscriptum: ,,Natus cuncta potest et Tu potes omnia, Mater, vi tamen ille sua, Tu prece, Virgo, Tua".
Transito oppido Iperspergensi intra decimam et undecimam antemeridianam Linzam pervenitur. Hospitaritur omnes in ..Gryllo Aureo". Mos in hoc hospitio invaluit, ut quicunque hospitum culinam intrat, coctrici aliquid solvat et tam diu ianua clausa pulchris verbis et modis detinetur, donec satisfaciat. Huius moris ignari nostrorum nonnulli dum curiositate videndorum piscium intrant, illuc Ungarico se quilibet redimit, hi postea ficta aliqua causa alios introducunt, isti alios. Sic ut fere omnes Ungaricum in culina reliquerint.
20. Serenissimus a capucinis et iesuitis salutatur, nam hi ex litteris Vienna scriptis (quibus Serenissimus totus depingebatur et ex delineatione a famulis Serenissimi Archiducis Leopoldi, qui paulo ante ex hoc hospitio excesserant, facta) Serenissimum nullo negotio agnoscebant. Eodem die cursor ab Imperatore cum litteris Varsavia scriptis0 venit, ad quas respondendi ne-cessitas. Propositum eo die discedendi in crastinum distulit.
21. Post prandium profecti Welsiae pernoctant. Dux Radzivillius a barone a Polham salutatur, Finita cena ab eodem cum toto comitatu ad recreationem {quae erat in prato aedibus eius urbanis subiecto familiaris cum filiabus suis aliisque nobilibus virginibus collusus et conversatus) invitatur.
22. Mane Serenissimus praedicto a Polham in gratiam hesternae humanitatis sese detexit, cuius agnitione attonitus de tanta sibi felicitate (quod nimirum Poloniae Principem affatus et ignotus, cum ipso tam familiariter conversatus fuerit) gratulatur petens ignorantiae et errorum veniam. Prandium in oppido Swatz sumitur. Hinc Serenissimus cum nonnullis e comitatu eques currus praecessit. Cumque a via regia aberrasset imberque de repente ingruens ingravesceret, partim viae explorandae, partim pluviae subterfugiendae causa domum rustici subintrare voluit. Pulsatis foribus et vocato, ut quis egrederetur neque fores apertae sunt, neque quisquam comparuit. Aucta deinde inclamatione vetula e fenestra despicit totaque tremebunda et metu pene exanimis sciscitantibus de via trepida turbataque voce respondet eam esse rectam viam per extremum Dei iudicium obtestans, ut pergerent. Hac rustica hominum vel pervicacia vel vecordia nonnulli e comitatu accensi sumpto trunco, iteratis aliquot ictibus ianuam arietarunt. Tunc feminae tanquam hostium agmine irruente fugientes vociferantesque aliae aliis sese abduxere angulis; soli duo iuvenes novitate rei stupefacti et de exitu anxii ad mensam substitere, quibus acriter obiurgatis unus ad ostendendam viam extractus. Curae cuiusdam Neapolitani ex improviso occurrentis committitur, ne fugiat. Neapolitanus fidens suae industriae, ne a diabolo quidem ductorem illum ereptum sibi iri respondit. Iuvenis interitn ille vix aliquot passibus confectis visa effugii opportunitate superatis sepibus (quarum interiectu facilitas ipsum persequendi eripiebatur) summa festinatione elabitur. Neapolitanus videns se astutia et agilitate superatum, totus attonitus: ,,Oy me", exclamat. Hoc spectaculo prior indignatio tota in risum versa. Cenam et nocturnam quietem Frankonwartt praebet. Serenissimus et dux Radzivillius alios praevenientes mature ad quietem sese conferunt. In cena dominus Pac arrepta de moribus Germanorum in deteriorem partem loquendi occasione libere idiomate Polonico tanquam nemine intellecturo in ea materia grassatur. Hunc dominus Zolkiewski, nescio quo genio inspirante, admonet, ut in strictiorem gyrum eam libertatem redigat. Posse enim quempiam adesse, qui intelligat. Ridiculum id videbatur domino Pac imaginarique sibi eam rem non valens, quis, inquit, intelligat, nisi forte ille (servum domesticum mensae adstantem indigitans) simulque eundem Polonicis verbis interrogat. Num eam linguam calleat? Respondit hic eodem idiomate affirmative. Inexspectatum responsum, vilitas personae mirabilius reddidit. Atque ita stupefactus dominus Pac obtutum admirabundus in eum hominem defigit ac brevi post contemplationem eius rei intervallo petit, quis ille sit eique pro responso datur: patria Cracoviensem, professione sclopetarium esse atque hoc loci a multo tempore jam degere. Qui eum casum subsequuti sint risus, qui discursus, facile quis coniectura assequatur.
23. Prandetur Neumarck. Hic cursor archiepiscopi Salisburgensis offenditur, qui dissimulata adventus sui causa neque quidquam supra qualitate hospitum interrogans tacite, sed sollicite tractationem apud hospitem curat. Peracto prandio caupo de solutione interrogatus nihil se in solutionem sumptuum exacturum respondit. Sed gratum ipsi fore quidquid liberalitas dominorum honorarii loco ei contulerit. Iniunctum enim sibi esse a domino archiepiscopo, ne quidquam solutionis nomine acciperet daturque ei honorarium liberale. Vespere Salisburgum pervenitur, commorationi diversorium sub insigni ,,Coronae Aureae" deligitur. Archiepiscopus (e familia is est comitum de Londron) comperto Serenissimi adventu sciens omnia sub nomine ducis Radzivillii, qui aulicum unum ad ducem mittit, qui ei salutem suo nomine nuntiet deque felici adventu gratuletur ac simul commissarii munere fungens inserviat. Cena laute instruitur vinis exquisissimis rebusque ad magnificentiam tractationis necessariis ex palatio archiepiscopi affatim subministratis.
24. Hora septima matutina dominus Pac ad archiepiscopum mittitur de adventu Serenissimi certiorem eum redditurus. Circa horam 9-am missis 5 curribus Serenissimus (dato tamen duci Radzivillio primo loco) cum toto comitatu ad palatium archiepiscopi devehitur. Archiepiscopus venturos ad imos palatii gradus exspectat ducemque Radzivillium magna humanitate excipit ac (Serenissimo cum aliis mixtione dexterarum salutato) in conclave suum deducit. Dux Radzivillius peracto salutationis congratulationisque officio Serenissimum archiepiscopo (qui neminem e suis in conclave admiserat, ne persona Principis a pluribus agnita vulgaretur) detegit. Ad quem salutandum dum archiepiscopus sese proripit, dux Radzivillius quiescente ad notitiam Principis authoritate sua reliquorum Serenissimi comitum numero sese inserens retrocessit. Interim archiepiscopus multa prolixaque benevolentiae demonstratione dolorem suum Serenissimo exponit, quod videlicet via Serenissimo honorem exhibendi ipsi sit praeclusa, stante ignote illic degenti Principis voluntate. Lustratis deinde palatii cameris, aulis conclavibusque omnibus, in quibus mira structuraeque raritas rnultis precibus aegre obtinuit archiepiscopus, ut Serenissimus cum comitatu in prandio apud ipsum maneret; mensa rotunda sub pulcherrimo fornice in horto palatii interiore (ut et amoenitas alacritatem provocet et umbra ardorem coeli arceat) paratur. Ad hanc dux Radzivillius reasumpta priore persona primo collocatur, cuius dextrae adstans archie-piscopus hortansque, ut reliqui sessitarent. Cum videret inter ducem et Serenissimum Principem dominum Pac medium interponi relicto, quem sibi a dextera ducis delegerat, loco circuita tota mensa ad sinistram Serenissimi Principis immediate sese collocat invitando reliquos ad sessionem dicendoque in mensa rotunda non esse loci prioritatem. Interim tamen ne posita prorsus dissimulatione tota res detegeretur, ducem Radzivillium et prima cibi porrectione et primo poculo veneratur. Absoluto prandio eremitoria extra civitatem colli arbustis repleto superstructa et statuarum imaginumque sacrorum virorum, solo intuitu sententiisque Sacrae Scripturae hinc inde dispositis mentes transeuntium ad devotionem excitantia visuntur. In his paucos ante annos eremita degebat, qui primo ingressu magnum profectionis progressum vitae austeritate pollicebatur. Post non contentus ea portione, quae ex arce archiepiscopi abunde ipsi quotidie porrecta, quae etiam maxime guloso suffecisset, coepit insolescere, demum inventis apud ipsum bombardis aliisque rebus minime eam professionem non decentibus eiectus est. Ex eremitoriis ad hortum (ubi archiepiscopus serius e civitate exiens reditum Serenissimi exspectabat) descenditur. Hic aquarum salientium, fontium, piscinarum, piscium antrorumque aquaticorum varietate singulari cum voluptate aliquantum temporis transigitur. Inde ad palatium horto vicinum transitur, ubi collatione ex selectissimis quibusvis confectionibus sumpta vinum captum (vulgo Gefangenwein) prout et in hospitio liberalissime propinatur. Equis demum stabulisque lustratis omnes nostri ad hospitium pro cena sese conferunt archiepiscopo adhuc aliquantum in palatio horti remanente.
25. Sacrum in sacello ab archiepiscopo priore de Ratenaw dicto exstructo auditur. Hic caemiterium epithaphiaque pulchro ordine et ornatu per muros caemiterii disposita notatu dignissima. Sacello egressi aliud archiepiscopi palatium extra civitatem situ structuraque peramoenum iaxta ac superbum visunt. Post prandium Salisburgo profecti vespere comitante commissario archiepiscopi in Petingen venerunt. In hoc pago Serenissimi Ducis Bavariae commissarii dominus a Praisingen et dominus Maximilianus Curtius a Seristenaw Serenissimi adventum exspectavere, qui ex Davide, ordinandorum hospitiorum causa praemisso, de Serenissimo Principe sciscitantes, ubi tantum ducem Radzivillium cum suo comitatu adfuturum intellexere gnari, sub quo nomine Serenissimus lateret, petiere, quomodo ii vocentur, qui in comitatu ducis sunt. Audito itaque inter alias Snopkowski nomine eum esse, quem exspectarent, respondere sibique sufficere modo iste adsit. Superveniente interim Serenissimo petita ducem Radzivillium alloquendi copia coram ipso mentem Serenissimi Electoris summumque eius desiderium exposuere. Dux Radzivillius facta gratiarum actione explorataque Serenissimi Principis voluntate advocatos clam commissarios ad Serenissimum deducit, ubi audientia habita de modo Monachium ingrediendi tractatur. Cenae utriusque Principis Electoris scilicet et Archiepiscopi commissarii adhibentur et ne in praerogativa erraretur (poterat enim dubium nasci ex eo, quod alteri essent commissarii electoris, alter commissarius archiepiscopi, cuius tunc sumptibus et in cuius territorio Serenissimus tractabatur). Dominus Pac commissario electoris, dux Radzivillius commissario archiepiscopi in sanitatem principum suorum uno eodemque tempore propinavit.
26. Sacrum a parocho loci ridicula gesticulatione et formata ad modum rixantis cum quopiam lectione celebratum Evangeliumque ultimum alta vociferatione cantatum. Praesentes omnes atque adeo ipsum Serenissimum ab oratione aversum incredibili risu fatigavit. In confinibus archiepiscopatus Salisburgensis et Ducatus Bavariae commissario archiepiscopi valedictum est. Prandium a commissariis ducis Bavariae Altenmarkt exhibetur. Pernoctatur Vassereburgi.
27. Prandio Vasserburgi absoluto cena sumitur Eckersbergii. Monasterium hoc olim fuit patrum ordinis Sancti Benedicti, nunc residentia iesuitarum.
28. Audito ad altare reliquiarum sacro Serenissimus cum plerisque e suo comitatu e cranio Sancti Sebastiani bibit; sumpto Eckersbergii prandio. Antequam Serenissimus Monachium ingrederetur, mareschalcus curiae dominus baro a Tering cum maiore aulae Bavaricae parte et multis curribus obviam procedens ad coactos de industria cervos eum deducit. Ubi nonnullis e curru globo traiectis hora circiter 6 civitatem ingreditur. In palatio Serenissimi Electoris a Serenissimo duce Guilhelmo, quem Serenissimum Principem videndi desiderium e cellulis cartusianorum Ratisbonensium exciverat et ab ipsa Serenissima Electrice (ipso electore Norimbergae gravissimorum suorum negotiorum causa cum electore Moguntino degente) singulari laetitia et humanitate excipitur. Inde ati conclave suum, omni apparatuum splendore mirifice instructum dcducitur, continuantibus commissariorum officium iis, quos Serenissimo obviam missos memoravi. Duci Radzivillio (cui etiam nitidissima habitatio, ea videlicet, in qua Serenissimus Archidux Carolus ante manserat, in eodem palatio, data). Pro commissario dominus baro a Tering, frater mareschalci, assignatur.
29. Dux Radzivillius audientiam apud Serenissimum Ducem Guilhelmum, deinde apud Serenissimam Electricem habet.
30. Serenissimus Dux Guilhelmus ducem Radzivillium invisit diuque cum ipso est conversatus. Quo abscedente dux Radzivillius omnia palatii conclavia, antiquaria, hortos aulasque lustrat, de quarum rerum omnium et potissinium salae camerarumque imperialium magnificentia superbiaque praestat silere, quam parum scribere, cum per se volumen integrum desiderent. Inter multos versus, qui in aula imperatoria maiore confertim visuntur, hi quoque historiae Hester subiecti non postremi sunt:
"Exanimata cadit charis pro civibus Hester,
Quae casura magis, ni cecidisset, erat" [...]Aliarum historiarum imaginibus [...]
31. Mane Serenissimus Elector Serenissimum Principem adit salutatque manumque singulis Serenissimi Principis comitibus osculandum praebet. Prandium sumitur in Antiquario, cuius ornatum, si quis contempletur, dubitabit merito, an pulchrius quid videri possit, aut curiosius.
Augustus 1. Dux Radzivillius audientiam apud Serenissimum Electorem habet. Prandium simul Serenissimus Princeps cum Serenissimo Electore, Duce Guilhelmo et Electrice sumit, cui etiam et dux Radzivillius adhibetur. Finito prandio ad venationem cervorum exitur, in qua Serenissimus primum qui egressus est, cervum uno ictu ita globo transverberavit, ut ne loco quidem motus subito peremptus ceciderit. Reditur Monachium pro cena occisis in venatione 20 et aliquot cervis.
2. Prandetur in horto extra palatii muros. Deinde lustratur machina, qua aqua per horti canales diffunditur. Ex horti palatio, in quo prandium sumebatur, visuntur cervi turmatim per prata proxime subiecta euntes redeuntesque praesentiam hominum nil metuere. In armamentariis praeter magnam tormentorum ducis copiam visitur ingens multitudo eorum, quae ex proelio Pragensi aliisque locis victor domum retulit.
3. Audito sacro Schleyssingam (praedium hoc est et palatium Serenissimi Electoris amoenissimum pulcherrimumque) itur. Ibidemque sumpto prandio eremitoria per campos disposita, vivariolum, in quo cervi albi et versicolores aviariumque, in quo rariores quaedam aves asservantur, visuntur. Deinde venationi cervorum, aprorum, capreolorum leporumque vacatur. Praedium hoc Schleyssingense, si pascua magnitudinem pecorum (quae omnia fere unius coloris sunt) lactisque abundantiam et caseorum formam quis contempletur, in territorio Parmensi locatum arbitrabitur.
4. Dum concio habetur, dux Radzivillius apud Serenissimum Ducem Guilhelmum conversatione tempus transigit et cum eodem ad reliquam partem sacri abit. Peracto sacro lustratur intimum Serenissimi Electoris sacellum, quod exquisitissimo marmore undequaque vestitum intersertis lapidibus pretiosis mirifice effulget. Organi fistulae in eo totae argenteae; reliquiarii maioris porta ex cristallo montano, cui variae historiae mira arte insculptae, statua Sancti Georgii, cuius thorax totus ex adamantibus rubinisque conflatus, prout et alia militaria ornamenta; equus ex puro iaspide, draco ex smaragdo, candelabra aurea, omnia denique incredibili splendore intuentium oculos perstringentia. Ingressus sacelli hac inscriptione insignitur:
,,D O M  Ad cultum Virginum Principi, salutatae Genitrici, Genitoris sui, iam geniti gignenti sacrum dicatumque".
Post prandium domus, in qua naturae et artis miracula asservantur, visitur, inter quae etiam siligo, quae de caelo ad instar pluviae delapsa dicitur et particula panis ex ea siligine confecti etc. Cena in horto sumitur.
5. Matutinum tempus litteris Varsaviam scribendis impenditur. Pomeridianum spectaculis pugilum funambulorumque datur. Equus cum ephippio et phaleris a Serenissimo Electore Serenissimo Principi donatur.
6. Monachio Starembergam disceditur, iter venatione cervorum fallitur. Staremberga arx est oppido adiuncta, quam lacus longitudinis trium miliarium alluit. Hic de industria praeparatae et ornatae naviculae.
7. Postero die mane (dimissis recto Augustam rebus famulisque) Serenissimum una cum comitatu praefato lacui invectum (Serenissimo Electore ob imbecillitatem, in quam noctu lapsus fuerat, Starembergae remanente), piscatione venationeque aliquantum detinuere. Propinqua iam meridie Serenissimus ad lacus portum in navi prandet, quo Serenissimus quoque Elector advolat, ut socia piscatione venationeque reliquias doloris iam mitigati excutiat. Itaque conscensis navibus, simul aliquantulum spatii in lacu emensi transitum ferarum exspectant. Cervi iam ante de industria in vicina loca coacti propellantibus canibus in lacum incurrentes traiectui sese aptant. Sed tunc glandibus plumbeis perimuntur, cum canum dentes natatu se evasisse credunt. Perempti funibus ad naves trahuntur. Aper quoque inter cervos latratu canum in lacum actus, cum spem evasionis intercisam sibi videret, firmato gradu accurrentium sibique inhiantium canum octo vulnerat, septem interimit, ingruentibus tandem undequaque gladiis impetitur, ab ipso tandem Serenissimo Principe acinace transfoditur in aquis.
Expedita hac venatione Serenissimo Electori valedicto dicitur inumbrante iam vespera ad monasterium sanctum vulgo Heiligeberg una et media hora noctis venitur. Augustum monasterium et templum in monte miraculis atque summis reliquiis clarum. In monasterio, hoc est Sancti Benedicti ordinis Serenissimus hospitatus est. In curritorio arcis Starembergensis sub cornibus quibusdam cervinis leguntur subiecti versus saxeae tabulae, quae vitro praemunita est incisi. Haec Latine summarie ita sonant: ,,Anno Christi 1420 dux Albertus iaculatus est cervum, qui hoc cornu gestabat. Unoque ictu septem vulnera inflixit. Eodem tempore cervus, venator, equus et canis erant sani oculo sinistro, dextero omnes caeci. Hoc testantur viri, feminae et pueri in arce Starembergensi, quod est certe miraculum".
8. Mane audito sacro Serenissimus cum commissaris Bavaricis Augustam, famulis cum rebus eodem praemissis, circa vesperam pervenit. Hospitatur Serenissimus ,,Sub Uva", commissarii Bavarici ,,Sub Corona".
9. Machina aquaria, templum et reliquiae Sancti Udalrici, armamentarium civitatis nitore ordine et armorum multitudine commendatissimum nec non praetorium lustratur. Immediate ante prandium dux Radzivillius a senatu per secretarium salutatur ac per errorem legatus regis Hispaniae a salutante appellatur. Eodem tempore vinum honorarium eidem offertur.
10. Dux Radzivillius apud Sanctum Udalricum expedita devotione atque hausto doloris dentium avertendi causa e calice eiusdem sancti vino ad Serenissimum Principem, qui in templo Capucinorum sacris intererat, sese confert. Inde in reditu domus stabulaque et equos Fuggerorum singulariter illic celebratos, visunt.
11. Petente Principe de Eckemberg colloquium Serenissimi nostri
locus apud capucinos assignatus, quo pereunte Serenissimo dictus princeps de Eckemberg pervenit expeditoque salutationis excusationisque officio aliquantulum ad invicem collocuti sunt. Recedente Eckembergio Serenissimus ibidem sacrum audivit. Post prandium dominus loannes Fugger mediante duce Radzivillio Serenissimum salutavit eumque una cum comitatu ad cenam nocturnasque choreas invitavit. Screnissimus hominis petitioni humaniter annuit horamque cenae circa horam vespertinam septimam assignat. Ubi eo ventum, dum mensa instruitur, taedium morae lustratione palatii camerarum imaginumque eluditur. Cenae nemo praeter Serenissimum eiusque comitatum, ipsum dominum Fuggerum uxoremque et sororem eius adhibetur.
Peracta cena ad salam peramplam Serenissimus cum suis deductus exspectantes isthic invenit musicos ardentemque et saltandi cum tanto Principe et videndi Serenissimum turmam virginum patriciarum ad eam sollennitatem vocatarum, quae totae veterum more albo vestitae habitu simplicitatem prioris saeculi retulerunt. Vix 6 aut 8 gyri choreales peracti, cum Serenissimus cum suis ad hospitium sese contulit.
12. Serenissimus praemissis sarcinis et famulis Augustae prandet,
vespere Donavertam pervenit, ubi commissarii Bavarici, qui die antecedente eo praeierant, adventantem Serenissimum cum comitatu magna humanitate cenaque sumptuosa in diversorio "Leonis Aurei" exceperunt.
13. Commissarii parato frustra ientaculo Serenissimo subito post sacrum discedenti valedixere. Tribus miliaribus Donaverta Serenissimus prandet.
14. Prandetur in Neisas. Vespere pervenitur Norimbergam. Commorationi ,,Anser Aureus" deligitur. Serenissimus omissa collatione cum tribus e suis civitatis lustranda causa exit. Dux interim Radzivillius ad commendatorem Ordinis Teuthonici illic residentem procurandi pro die crastina sacri causa mittit. Commendator, qui iam privatae suae devotionis causa sacerdotem accersiverat, libenter sese exspectaturum respondit.
15. Dominus commendator hora circiter nona cum quatuor curribus ad hospitium venit Serenissimumque incognitum (qui ut magis ignotus maneret, sedente duce Radzivillio in primo curru ipse in secundum concessit) ad domum Teutonicam deduxit. Dici non potest, quanta hominum Serenissimum videre desiderantium multitudine diversorium plateaeque repletae fuerint. Quin et currus quocunque Serenissimus tenderet, velut tumultuaria legione stipabantur quiescentibus interim et vacuis officinis. Sic Serenissimus ad domum Teutonicam deductus in sacello aedium interiore (nam templa duo ordinis ipsi domui adiecta adhuc profanis Lutheranorum ritibus mquinata tenentur) sacrum audivit, cui etiam nonnulli cives catholici interfuere. Post prandiurn Serenissimus a syndico civitatis magistratus iussu ad id deputato in demum senatoriam, armamentarium vetustate ac magnitudine armorum celebre, arcem item seu castrum visendi causa deducitur. Paulo ante cenara duci Radzivillio vina et pisces a magistratu offeruntur.
16. Cursor Andreas in Poloniam expeditur. Serenissimus prandio Norimbergae refectus, Neustadii cenat et pernoctat.
Pro nocte ad oppidum venimus, quo ergo cum Principe praecesseram in dispositionem illius, dico tantum cum servitore Hagenau et chirurgo. Ubi primum hospitium intravimus, Princeps ad lectum se ponebat, ego cenabam. Interim superveniunt notarius Zolkievius et alii; sic omnes comedimus.
17. Dux Radzivillius cum domino Pac valetudinis curandae causa Herbipolim praecessit. Serenissimus eo die in Kitzingen pransus est et pernoctavit.
18. Inter horam nonam et decimam antemeridianam Serenissimus Herbipolim pervenit statimque sacri audiendi causa ad templum sese contulit.
Episcopus, qui hesterno die vespere in civitatem redierat, hodie ad diversorium mittit petitum, quinam ii sint, qui illic hospitantur. Cumque intellexisset ducem Radzivillium esse dominum Trukses ab Hennenberg, consiliarium suum, cum alio misit, qui ducem cum comitatu suo ad arcem invitarent. Quam invitationem excusatio ducis infirmitatis irritam reddidit, circa vesperum eosdem dominos mittit cura significatione doloris, quem ex frustratione invitationis suae et adversa ducis valetudine concepit. Et quoniam ea felicitate frui non potest, ut illum domi suae tractet, saltem hoc ipsi liceat, ut eius sumptibus expensae in diversorio factae solvantur simulque cocos et coquenda pro cena subministrat. Gratiis actis oblatio acceptatur. Dominus Nagott (nam David equo excussus manum luxaverat) Werthamum cum doctore conducendarum navium causa praemittitur. Nocte, cum omnes somnum meditarentur, reverendus dominus Neineck, canonicus Herbipolensis et iudex terrestris bene potus, ab episcopo ad ducem missus. Quiescente iam duce non est auditus.
19. Mane dum sacrum in templo universitatis audiretur, praefatus reverendus dominus Neineck eo quoque se conferens duci Radzivillio hesternam commissionem exponit, videlicet, reverendissimum episcopum ardenter flagitare, ut sibi cum Serenissimo colloquendi copia fiat efficitque, ut consilium adeundi in transitu episcopi apprehendatur. Dum ad arcem tenditur, episcopus pontem transeuntibus occurrit, qui nemine transeuntium agnito (salutatis tamen detectione capitis omnibus) ad cancellariam pergit. Interim accurrens praedictus dominus Neineck voluntatem Serenissimi episcopo exponit. Trepidantibus omnibus, num in ponte salutatio expedienda, an insalutato ipso pergendum. Resolutio tandem facta, ut Serenissimus in arcem sese conferret, Episcopus expedito in cancellaria negotio sequeretur. Dum in arce episcopus exspectatur, Serenissimo armamentarium, conclavia equique ostenduntur visis quoque in cellario vasis illis, quorum conficiendorum magnitudine episcopi certant. Dum Serenissimus in gradibus constitutus reditum parat, Episcopus ei occurrit. Sic quae salutatio super aquas in ponte videlicet omissa fuerat, prope vinum expedita est. Post facta ad diuturniorem commorationem invitatione Serenissimus discessit. Cui ostendendae viae et maioris securitatis causa aliquot e suis satellitibus episcopus adiunxit, quos facto uno miliari Serenissimus remisit.
Prandium Werthami ,,Sub Rosa Aurea" sumitur. Comes de Leveinstein dominus loci, petit sibi copiam fieri alloquendi Serenissimum, sed non obtinet. Dominus Denhoff ad electorem Moguntinum, non longe Werthano venationi vacantem, expeditur. Consilium per Moenum discedendi excessiva nauli iniquitas cimbarumque ineptia intervertit. Sicque in equis perrectum ac vespere Miltenburgum perventum ,,Sub Grue" pessima tractatio.
20. Serenissimus mane antequam equum conscenderet, ossa ceti seu
balenae suo quaeque ordine collocata visit. Serenissimus cum duce Radzivillio et nonnullis aliis in Klanwalser (pagus est tribus miliaribus Wittemburgo dissitus) ientaculum nitide et celeriter praeparatum sumit. Circa meridiem Aschemburgum, arcem electoris Moguntini, pervenit ibique prandet. cenat et pernoctat.
Excipiendo Serenissimo elector nepotem suum mittit; ipse in venatione remanet. Quo etiam nepos absoluto prandio reversus est. Elector ut Serenissimum in arcem pelliceret, cauponibus in civitate vetuit, ne quidquam cibi aut potus hominibus Serenissimi venderent. Post prandium reverendissimus dominus Franciscus Montori, episcopus Nicastrensis, nuntius apostolicus, Colonia in Italiam tendens Aschemburgum venit, quem Serenissimus incognitus una cum duce Radzivillio adiens salutavit. Cuique instantissime ardentissimeque ducem roganti Serenissimus se detexit. Hic Serenissimum usque ad cubiculum ducis magno exsultantis animi argumento deduxit.
21. Audito sacro Aschemburgo discessum. Hannoviae in civitate nova
,,Sub Gygante" prandetur. Peracto prandio comitissa vidua et domina eiusdem loci ducem Radzivillium mittit rogatum, ut ibi pernoctaret; ad quam gratiarum agendarum causa dominus Denhoff ablegatur. Vesper Serenissimum Francoforti excipit in diversorio hordei. Diffamata ob pestem Moguntia dux Radzivillius ad consulem melioris informationis causa mittit, unde pro responso nihil periculi illic esse refertur. Nihilominus in locis vicinis caute procedendum eo, quod nonnulli pagi confluxu Rheni Moeriique interiecti interiori contagio laborarent, ea pars quae Ringaw vocatur.
22. Serenissimus civitatis lustrandae tempus matutinum impendit. Audito deinde sacro cum omnes prandio sese accingunt, missus a magistratu consul primarius senator et syndicus facta felicis adventus et progressus apprecatione sumptuum Francoforti factorum solutionem in aerarium civitatis transfert. Gratiis actis ipsi cum duce Radzivillio ad mensam collocatur. Hora post meridiem prima naves conscenduntur portaque iam clausa Moguntium appellitur pulsatis tamen foribus omnes, qui cum Serenissimo erant, intromittuntur. Reliquae duae naves colligatae cum famulis, equis et sarcinis, quia provecta iam nocte ad portam pervenere, in suburbii hospitium miserum et infame familiam coniecere.
23. Serenissimus procurante duce Radzivillio a patre Maximiliano Sandeo salutatur atque ad visendum collegium Societatis Jesu invitatur, Eodem die dominus Denhoff procurandarum pecuniarum causa cum litteris commutaticiis Amsterodamum proficiscitur. Sumpto prandio discedentem Serenissimmn venti contrarii magnitudo in pago Valff, uno tamen miliari Moguntia dissito, detinet navemque onerariam exspectare cogit. Dominus Pac et dominus Zolkiewski in navicula separata non mediocriter nec sine timore periclitantur. Sicque omnes in hoc pago pernoctant.
24. Hora post mediam noctem circiter secunda navis oneraria discessit. Oriente sole Serenissimus cum duce Radzivillio una, dominus Pac et dominus Zolkiewski altera nave onerariam sunt secuti et circa meridiem Baccarachium perveniunt, Ubi explosione bombardarum a militibus officiosa salutatione et lauto prandio a domino Verdugo, colonello Geldriaeque et palatinatus gubernatore, sunt excepti. Mensam, familiae Principis refectioni destinatam, militaris officialium Baccarachensium indiscretio occupavit sicque famulos ieiunos Baccarachio dimisit. Descendens Baccarachio peracto prandio per Rhenum Serenissimus castrum Pfaltz (quod vetus quadam arx et turris est rupi medio iniecta Rheno superstructa nomenque toti Palatinatui imponens) visit, ubi oppidani viciniores vinum et uvas obtulerunt, prout in transitu omnium fere Rheni accolarum factum. Prope oppidum Bolbert, tribus miliaribus Confluentia dissitum, commissarii archiepiscopi Trevirensis duci Radzivillio navi occurrerunt, qui nomine archiepiscopi petentes, ut dux Radzivillius cum comitatu in palatium archiepiscopi Confluentiam diverteret. Cumque dux praetextu evitandae importunitatis aliquantum reluctaretur, navem ipsi suam nostrae colligarunt sicque simul perrexerunt eam esse voluntatem domini causantes, ut omnino Illustrissimum in arcem deducerent. Adventans Serenissimus cum duce explosione tormentorum arcensium civiumque ad ripam positorum atque adeo ab ipso archiepiscopo in porta civitatis palatio tamen vicina exspectante excipitur atque ad palatium deducitur. In camera Serenissimum sese detegentem liberiore significatione humanitatis salutat archiepiscopus. Cenam simul sumunt, quae musica non postrema condiebatur.
25. Audito mane sacro ipse archiepiscopus cranium Sancti Sebastiani (contenditur autem inter Confluentinos et patres Eckersbergenses utrubi sit verum caput Sancti Sebastiani) osculandum Serenissimo aliisque praebet. Navi deinde sua propria cibo, potu omnibusque rebus necessariis instructa eundem dimisit. Itaque in navi bene ientatum pransumve ab incolis adiacentium oppidorum vina passim offeruntur.
Cum e regione oppidi Konigswinter naves nostrae constitutae essent, com-missarii Serenissimi Electoris Coloniensis, dominus Crivelli cum tribus aliis occurrere salutationemque cum invitatione nomine Serenissimi Archiepiscopi et Electoris proposuere, Ipse elector cum duce Alberto, fratre suo, uno miliari Bona egressus cum equis rhedisque in ripa Rheni Serenissimura exspectavit. Facta hic salutatione currus conscendunt ac ubi in campos ventum, venationi leporum vacant. Deinde conscensis iterum curribus Bona ingrediuntur, ubi bombardarum tormentorumque tonitu Serenissimus salutatur. Solus Serenissumus Princeps et dux Radzivillius in palatio archiepiscopali, reliqui in domibus civium hospitantur. In cena prout et in sequentibus partibus nemo nostrorum praeter ducem Radzivillium mensae adhibetur Serenissimorum.
26. Dux Radzivillius audientiam apud Serenissimum Electorem, Ducem Albertum ipsamque Ducissam habet. Post prandium Serenissimus Princeps cum Serenissimo Electore et Duce Alberto ad venationem exit. Commissarius ducis Neoburgici dominus Metternich domini sui litteras chirurgo Serenissimi Principis (nam eum esse secretarium credebat) dedit Serenissimo
tradendas.
27. Post prandium fortalitii (Pileus Sacerdotalis, Germanice Pfaffen-miitzke dicti) lustrandi causa Princeps cum electore duceque Alberto discessit. Dux Radzivillius litteris scribendis vacavit. Equus Serenissimo Principi a Serenissimo Electore offertur.
28. Elector cum duce Alberto ducem Radzivillium invisit. Post prandium comitantibus Serenissimi Electoris commissariis Coloniam versus disceditur. Dux Radzivillius adhuc in itinere existens gravissimo dolore dentium corripitur. Qui cum Coloniam venisset, eum cum comitatu navi egredientem magistratus civitatis salutatione excipere rhedisque eo fine ad ripam dispositis deducere parat. Sed oblatio excusatione eluditur dicendo ducem in proxime ventura venturum navi esse. Itaque magistratus exspectat cumque advecta nave non ducem, sed electoris commissarios sibi non usque quaque gratos, vident, prodire domum cum curribus decepti revertuntur. Tanta autem multitudo hominum desiderio videndi Serenissimi Principis (quem quantumvis ignote degere volentem fama praenuntia ubique fere prodidit) ripae fluminis erat affusa, ut transitus nullo pacto patuerit, nisi per exiguam viam, quam satellitum officialiumve rnilitarium opera baculorum adminiculo factam aegre milites custodiebant. Serenissimus tamen sub nomine ducis Radzivillii in diversorio insignium Juliacensium commode et laute habetur. Propinqua cenae hora senatus civicus ad hospitium veniens salutandi ducis Radzivillii copiam sibi petit fieri, cui turbato increscentis doloris dentium vehementia duce per dominum Zolkiewski excusatio super infirmitate ducis iam iam somno sese apparantis affertur.
29. Mane idem senatus iterum exploratum mittit, qua hora audientiam impetrare posset, cui itidem prior infirmitatis excusatio allata. Inventus tamen oculista, qui applicato ad dentes illustrissimi medicamento dolorem primo mitigavit, deinde penitus sustulit. Itaque recreato duce cum peracto sacro magistratus denuo audientiam flagitaret, admissus est. Factaque verbis in exquisitae humanitatis speciem concinnatis salutatione, studiorum officiorumque promptitudinem duci Radzivillio totique comitatui mira propensi affectus declaratione obtulit.
In prandio 40 cantari stannei cum vino a magistratu offeruntur, quod postea singulis pastibus factum. Litterae ad gubernatorem Iuliacensem conductus submittendi causa expediuntur.
A prandio visis aliquot templis in basilica Divi Petri corpora Sanctorum Trium Regum visuntur, inde rhedis magistratus (prout et ante) comitante senatore et secretario ad domtim civicam devecti eandem lustrant ac postea magnifica collatione ibidem a magistratu instructa excipiuntur. Mensae quidam bene vestitus nulli notus accubuit, de quo cum dux Radzivillius ex consule petiisset, quisnam esset, respondit se existimasse unum e comitatu ducis esse. Postea compertum est fuisse nobilem e vicinia Coloniae, qui ob insolentias Coloniae exercitas e civitate proscriptus hac ratione intercessionem Serenissimi quaerere voluit, ut cum magistratu in gratiam rediret. Audacia certe vel temeritas haec insignis erat, quae si ipse a magistratu agnitus fuisset, male illi cessisset. Peracta collatione Serenissimus consuli seniori pro gratiarum actione sese detexit. Monitus nobilis ille per amicos de periculo, quod ipsi immineret, urbe excessit Serenissimumque humiliter rogari fecit, ut preces suas pro ipso interponeret. Dignatus est id ipsum facere Serenissimus, sed praevalente insolentiarum factarum numero nihil obtinuit.
30. Dominus Pac cum domino comite de Rekkam Bruxellas ad Serenissimam Infantem mittitur.
31. Intercessione Serenissimi primo apud iudicem, deinde coram duobus scabinis exposita pauper quidam necessitate ad exiguum coactus furtum suspendio liberatur, cum iam iam ad furcam ducendus esset.
September 1. Summo mane audito sacro Colonia Iuliacum versus disceditur praeeunte et commissarii munus obeunte domino Adolpho Wolph, dicto Metternich, comitante satellicio Serenissimi Electoris Coloniensis. Prandetur in arce dicta Bergenhausen. Merenda sumitur in arce Nambotensi. Locus hic est venationi Serenissimi Ducis Neoburgici destinatus. In pagis huius ducatus plerumque puellae tenso per transversum plateae filo Serenissimi (quem ex proditione militum antecedentium ex pluma pilei alba et nigra agnorant) equum velut captum detinuere, donec ipsis aliquod honorarium daretur. Hoc plerumque sponsae sparsis capillis fecere. Quam primum ad fines Iuliacos ventum, rustici Electoratus Coloniensis (qui satellitio pro maiori securitate adiuncti fuerant) remittuntur. Suppeditatis ex praesidio Iuliacensi militibus sagittariisque villanis guardia Serenissimi Electoris ulterius nobiscum pergente in iisdcm confinibus. Dominus Meternich equo desiliens ducem Radzivillium nomine Serenissimi Ducis Neoburgici (qui paulo ante in Hispaniam discesserat) humana salutatione excepit. Oculis incurrente civitate et arce Iuliacensi administrator seu vicesgerens praefati ducis cum gubernatore arcis et officialibus belli magnaque nobilium provincialium manu stipatus adventum ducis Radzivillii exspectans offenditur, qui praevia felicis optatique adventus gratulatione desiderium Serenissimi Ducis, domini sui, fruendi hac felicitate itinere Hispanico impeditum exponit. Ac deinde Serenissimum ad civitatem castrumque deduxit. Interim tormenta magno aeris fragore laetitiam testantur. Tractatio laute instruitur. Noctu claves arcis Serenissimo traduntur a gubernatore.
2. Lustratur fortalitio, quam miro opere inter fossas Hollandi munierunt; armamentarium item et provisio. Prandium Serenissimus cum duce Radzivillio et domino Zolkiewski adhibitis etiam vicario et gubernatore publice sumit. Quo finito Iuliaco disceditur. Conducente priore Serenissimi Electoris Coloniensis guardia et centuria peditum praesidiariorum Iuliacensium, quibus in territorio Aquisgranensi adiuncti rustici eius ditionis. Ita circa vesperum Aquisgranum pervenitur. Hospitatum ,,Sub Porco". Domus stricta, sed hospes catholicus et tractatio bona. Salutato duce Radzivillio senatus eidem vinum honorarium offert, missis ad canonicos Serenissimi Archiepiscopi et Electoris Coloniensis litteris, quibus ad ostendendas Serenissimo Principi (nam non nisi transeuntibus Austriacis et alias evoluto septennio publice exhiberi solent) reliquias hortabantur ipsi ad hospitium venerunt ducique salutato operam suam obtulerunt. Eodem tempore nuntius a comite de Valle, legato Serenissimae Infantis, litteras affert.
3. Reliquiae in Ecclesia Maiore visuntur, quarum praecipue sunt hae: indusium Beatae Mariae Virginis, fasciae nascentis Christi Domini, linteum, quo Christus percinctus fuit in cruce, velum, cui ab Herodiade involutum fuit caput Sancti Ioannis Baptistae. Quae omnia monstrata sunt in altari magno. In sacristia ostensum est caput et brachium Sancti Caroli Magni, clenodia eiusdcm quibus lac et capilli Beatae Mariae Virginis inclusi; itemque imago Beatae Mariae Virginis manibus Sancti Lucae saxo incisa; eiusdem cornu venatorium ex ebore cum multis aliis reliquiis, cingulum insuper Christi Domini coriaceum; cingulum B.M.V. lineum.
A prandio Aquisgrano disceditur comitantibus civitatis consulibus, qui attactis finibus Limburgicis (in quibus comes de Valle, legatus Serenissimae Infantis, adventum Serenissimi exspectabat cum magno nobilium numero) domum sunt reversi. Comes interim dictus legationem suam coram duce Radzivillio absolvit. Idem cum dux Radzivillius per dominum Meternich significari curasset, an milites Iuliacenses itinere fessi domum remitti possent, Gallice respondit: ,,Non, car je suis venu ici pour honorer Son Altesse, non pour combattre", id est: Non, nam ego hic sum ad honorandum Suam Serenitatem, non ad confligendum. Quod responsum Serenissimum totumque comitatum in risum solvit. Itaque pergentibus nobiscum iisdem militibus ducente legato per invios et silvosos infrequentarum viarum aut tracttis (ipso in pago regio viciniore manente) provecta tam nocte Visetam pervenimus, ubi porta clausa. (Nam ab iis, qui praecesserant, senatus monitus aliam portam apertam reliquerant confluenteque ad illam tota civitate nemo erat, qui ad hanc nos venisse sentiret, diu exspectatur, donec aperiretur). Ubi ingressus patuit, Serenissimus ,,Sub Porta Rubea", dux Radzivillius ,,Sub Ansere" hospitatus est peracta cena. Tibicen Serenissimi Electoris Coloniensis ad gubernatorem Traiectensem conductus adsciscendi causa expeditur.
4. Hora septima matutina praefatus tibicen redit cum nobile dicti gubernatoris nuntium de adventu conductus adferente, cum fama 500 Hollandicorum equitum Serenissimo insidias struentium.
Prandium communibus nobilium provincialium sumptibus opiparum et splendidum exhibetur. Circa horam tertiam pomeridianam advenit gubernator Traiectensis cum 100 equitibus totidemque peditibus. Ex civitate Wisetana remissi milites Iuliancenses sicuti postea etiam equites Serenissimi Electoris Coloniae. Hinc quoque domum sese recepit comes de Valle, legatus Serenissiinae Infantis. Aiitequam Serenissimus Viseta egrederetur, vulgatum est iter vel Leodium vel Terlemontum versus suscepturum. Capitaneis interim clara monitis Diestum tota nocte tendendum esse. Ferebatur enim, ut dictum est, itinera hostili exercitu infesta essc. Tribus miliaribus Wiseta commendator maior Ordinis Theutonici exposita, ante ianuam praedii sui collatione collucentibus undequaque facibus transeuntem Serenissimum cum comitatu excipit. Tota itaque nox itineri insumitur, ubi militum alias in obvia rusticorum domicilia dissipatos gallinas, anseres aliaque portatu faciliora tenebrarum beneficio rapere furtim, alias potui ciboque quaerendo aperte inhiare (quos officiales baculo velut fulmine eiectos in ordinem, sed ad breve tempus compulere) videre erat. Nonnulli vigiliarum laborisque taedio fracti velut temulenti titubante passu incedebant, alii somno penitus victi in terram concidentes sequentium progressu impedito velut supplantatione proruentium numerum cumulabant. Equites quoque prolabentibus e manu dormiturientium habenis equos non moderati in antecedentes atque adeo in ipsum Serenissimum quoque impingebant. Ita tota nocte consumpta.
5. Hora octava matutina Diestum pervenitur. Serenissimus cum duce Radzivillio ,,Sub Gallo", alii ,,Sub Homine Silvestri" hospitantur. Dum dux Hadzivillius tam diuturnam inediam solaturus parum panis cum butyro comederet, Serenissimus superveniens cum singulari hilaritate et risu comitem eius convivii se fecit. Quiescitur deinde usque ad horam tertiam pomeridianam. Hora quarta prandium simul cum cena sumitur.
Die 6. Hora inter quintam et sextam matutinam media venit dominus Pac cum domino comite Rekkam, qui die antecedenti cum aula Serenissimae Infantis in occursum Serenissimi Namurium praecesserat, rati Serenissimum illac iter facturum, Post sextam Diesto disceditur. Sacrum ad Beatam Virginem Aspricollensem Mariam auditur. Medio ante Lovanium miliari nomine Serenissimae Infantis cum aula et guardia occurrit dominus comes de Noielles, oeconomus Serenissimae Infantis, Serenissimum, ut legatus Serenissimae Infantis excepturus, cui per dominum Pac nuntiatum Serenissimum adhuc incognitum esse velie, unde propinquis utrinque partibus orationem salutationemque ad ducem Radzivillium convertit. Paululum postea progressi civium
aliquot cohortes sub 4 vexillis ordine et decore militari dispositas offendimus, qui transeuntem Serenissimum explosione bombardarum salutarunt. Idem ingredienti portam civitatis tormentis mortariisque adiuncta, postea musica factum. Serenissimus in collegio Dalensi Lovanii cum duce Radzivillio reliquisque itineris comitibus et aulicis suis (in quibus ad mensam Serenissimi admittendis officiales Serenissimae Infantis difficultatem fecerant, eo quod invinctvn eis esset, ut eo, quo olim Serenissimo Archiduci Alberto nunc Serenissimo Principi serviretur modo et reverentia) pransus est; reliquus grex ,,Sub Homine Silvestri". Post Serenissimum (cui Hispanus genu flexus aquam porrexit) solus dux Radzivillius in ea sala, in qua comedebatur, lavit; reliqui in antecameram lotum sese exiverunt. Legatus Serenissimae Infantis dominus comes de Noielles rogatus, ut mensae Serenissimi accumberet, potius se moriturum respondit, quam hoc facturum. Nullus neque famulorum nostrorum neque exterorum aut spectatum aut servitum in salam intromissus est, Post prandium subministratis pro Serenissimo aliorumque sarcinis curribus et equis recentibus Bruxellas versus itum. Tota via inter Lovanium et Bruxellas hominibus euntibus redeuntibusque et ad videndum Serenissimum hinc inde properantibus ita fuit referta, ut forum quodpiam nundinale videretur, Cum Serenissimus miliari circiter uno Bruxellis abesset, praefectos stabuli cum equis curribusque exspectantes offendit. Quorum maior dominus comes Octavio rhedam pro Serenissimo expresse noviter factam eidem tunc praesentavit, cuius portae Serenissimus cum domino Pac dato duci Radzivillio tanquam Serenissimi Regis Poloniae legato superiore loco insedit. Grandes Hispaniae iam ante petierant, ut salva Serenissimi Principis gratia obviam eidem procedere ipsis liceret. Cui petitioni nulla ratione annuere voluit, confusum iri quicunque venerint, seseque titulum Principis exuturum dictitans, Dux tamen Aumalius (qui et ipse titulo insignitus est grandium) humanitatis forte officio reliquos anteire volens occurrentibus aliis ducibus, comitibus Serenissimaeque Infantis aulicis sese inseruit. Quae res ad Serenissimum aliosque delata assistentes domino comiti de Noielles stomachum movit. Serenissimus autem poenitentiae ansam duci Aumalio sese porrecturum asserit. Cumque itaque ad dominos illos, inter quos dux Aumalius sese collocavit ventum esset, Serenissimus ducem neque nutu, neque affatu veneratur. Quod dum comes Ottavio (qui duci eius rei author fuisse creditur) spe melioris eventus frustratus animadverteret, tacente Serenissimo ipse ducem Aumalium, ut Serenissimi rhedam conscendat, hortatur. Dux hortatiis eius pudore suffusus obsequitur atque ad sinistram ducis Radzivillii tanquam legati Regis collocatur. Ita praepostero humanitatis officio castigato ulterius procedentibus maior civium Bruxellensium pars ordine in aciem efformato disposita invenitur. Quae explosione et applausu laetitiam ex adventu tanti principis conceptam est testata. Civitatem Bruxellensem nocte iam adulta collucentibus undequaque taedis facibusque et rogis publicae hilaritatis indicibus ingreditur. Serenissimus, cui quia idem, qui olim Serenissimo Archiduci felicis memoriae Alberto exhiberi debuit honor, more tunc temporis recepto domitores equorum seu cavallirizzi Serenissimi currum in ingressu utrinque comitabantur. Horum unus praemonitus ante adventum Serenissimi, ut ferrum illud, quo vagina gladii promunitur, vacillans firmari curaret, neglecto consilio postea amisit.
Fungens itaque in ingressu Serenissimi suo officio in porta ipsius palatii Bruxellensis medius inter murum et currum propius advectum deprehensus neque ob ingruentem equitum turmam pedem introducere volens, gladii manubrio in murum impacto, apicem eiusdem vi pergentis currus pedi Serenissimi infixit. Sensit se vulneratum Serenissimus neque tamen indicium doloris ullum prodidit, sed vulnerantem manu protrusit et ad aulae maioris gradus perrexit. In gradibus vulneratum se queritur petentique duci Radzivillio in quo loco, pedem et ocreas totas cruentas ostendit, Horrente et attonito duce Radzivillio Serenissimus magis magisque impallescit, rem tamen ut et peccantis saluti consulat et ansam maiori tumultui eripiat silentio tectam dissimulat. Interim medietatem graduum emenso Serenissima Infans monastico virginum Carmelitanarum vestita habitu occurrit eumque manu humanissimaque salutatione venerata ad salam amplissiinam deducit. In qua Serenissimus, donec totum gynecaeum transiret, moratur, tandem in conclave olim ipsius archiducis, nunc suae commorationi destinatum grandibus Hispaniae reliquisque aulicis comitantibus descendit. Duci Radzivillio subtus duae camerae tapetibus ornatae et eo, quod conclavi Serenissimi essent viciniores valde commode sunt assignatae. Pro domino Pac et domino Zolkiewski e regione ducis una eo loco, quo ingressus in hortum vivariumque patet. Serenissimus in conclavi 4 arcas holoserico rubeo inductas, indusiisque collaribus aliisque rebus lineis exquisitissimis usuique suo a Serenissima Infante, destinatis refertas invenit.
7. Mane Serenissimus Princeps Serenissimam Infantem visitat et nonnullorum praetensiones intercessionem Serenissimi efflagitantium exponit et obtinet, quod desiderat. A cardinale Cuova, legato regis Hispaniae, salutatur similiterque a nuntio apostolico. Vespere dux Radzivillius audientiam apud Serenissimam Infantem habet.
8. Audito sacro Serenissimus publice pransus est. Circa tempus vespertinum cum Serenissima Infante in eodem curru ad Beatam Virginem Lachensem profectus est. Circa noctem rediit.
9. Serenissimus a duce de Croy ad cenam et balletum invitatur similiterque dux Radzivillius et reliquus Serenissimi comitatus; post prandium Serenissimi nomine cardinalem Cuova, legatum regis Hispaniae, invisit Dux Radzivillius. Idem cum nuntio apostolico praestare vellet, domi non est repertus. Cena apud ducem de Croy praeter cardinalem legatum Hispaniae et nuntium apostolicum interest. Dux Radzivillius cum plerisque e Serenissimi nostri comitatu pleraque cenae fercula alias exquisitissima et prope innumera insigniebantur vexillulis, in quibus repraesentabatur Serenissimus Princeps Turcam framea occidens. Dum cena prope peracta convivae optime incaluere Serenissimus Princeps eo quoque venit. Venienti ut incognito ex voluntate ipsius nemo assurgit. Sed statim a praeordinatis ad adventum ipsius in cameram, ubi dominae virginesque commedebant, deductus est. Finita cena dum ad locum balleti conferre sese vellent, tanta honiinum multitudo illic est reperta, ut nisi abactis illis nullus invitatis superfuisset locus. Trahebatur eo saltu et tota illa pars noctis, quam cena reliquam fecerat. Dux Radzivillius dolore dentium afflictus hora post mediam noctem secunda discessit, reliquos aurora superveniens illic deprehendit.
10. Dux Radzivillius ad nuntium apostolicum misit sciscitatum de hora visitationis, qui iterum non est inventus; quam ob causam dilata hac occasione visitationis post prandium nomine Serenissimi dominum comitem Emdensem, qui ob infirmitatem (qua lecto affixus tenebatur) Serenissimum adire non poterat, invisit. Hoc die finantiarii audientiam apud Serenissimum habuere.
11. Mane dux Radzivillius nuntium apostolicum invisit. Apud Serenissimum audientiam habuere consiliarii secreti cancellariae et magistratus civitatis, qui etiam mensuras aliquot vini obtulit.
12. Serenissimus ad Sanctam Gedulam sacrum audivit. Quo finito tres Sanctas Hostias miraculis clarissimas visit. Curiositas videndi Serenissimum totum templum infinita hominum multitudine ita replevit, ut transitus non pateret. Tota die ob indispositionem, quam sensit, vix comedit Serenissimus. Dux Radzivillius cum aliis Serenissimi aulicis a duce Arschotans prandio exceptus est. Eodem die dominus Denhoff Amsterodamo rediit.
13. Serenissimus nondum plene ex hesterna imbecillitate convaluit. A prandio nuntius apostolicus ducem Radzivillium invisit.
14. Serenissimus medicinam sumpsit. Post prandium tragicomoedia a patribus Societatis de felicitate huius mundi est exhibita, quam in hodiernam diem distulerunt sperantes eam praesentia Serenissimi nostri Principis cohonestandam.
15. Serenissimus Princeps sacrum apud patres Societatis audivit Maiestatemque ad adventum eius erigere parantes de industria inconfecto opere praevenit. Plateae, quibus Serenissimus ad templum proficiscebatur, totae sparso gramine virebant potiorque Serenissimae Infantis aulae pars Serenissimum comitatur. Sanitatem domini Zolkiewski morbus tentavit. Post cenam choreae apud ducem de Borreville celebrantur, ad quas praemisso duce Radzivillio cura reliquis nostratibus Serenissimus paulo post specie incognitus venit. Hoc die Antverpiam mittitur dominus Nagott.
16. Serenissimus Treverium (locus hic est voluptati et recreationi archiducum destinatus, aedificii magnificentia situsque amoenitate singularis)
hora inter nonam et decimam media profectus est. Vespere rediit.
17. Arte comitis Octavii tale esse Serenissimae Infantis desiderium praetexentis Serenissimus persuasus cardinali legato Hispaniae denuntiari fecit se crastina die visitandi causa ad eum venturum. Cardinalis eo nuntio laetus facta gratiarum actione omnia excipiendo tanto hospiti apparari iubet. Dux Radzivillius communicata sibi a Serenissimo re novitate consilii mirifice percellitur metuensque, ne id in praeiudicium Principis eminentiae cederet, terminum visitationis velo interlapsi impedimenti prorogari petit. Quo facto institutum Serenissimi inter ducem Radzivillium, dominum Pac et dominum Zolkiewski ventilatur singulique anguem sub hac herba latitare subodorantur, unde unanimi consensu probant consilium, ut per cubicularium Serenissimae Infantis dominum Monfordt Serenissimus ab eadem expiscetur, an ea sit mens et voluntas eius, ut legatus Hispaniae a se invisatur.
Suscipit provinciam dictus dominus Monfordt et pro responso refert, Infantem ne quidem somniasse hac super re nec enim cordi sibi esse, ut tanto hospiti quidquam praescribere desideret. Ita astu comitis detecto visitatio cardinalis (quae propter Serenissimi denuntiationem videbatur deberi) in discessum Antverpiensem reiecta 21-a septembris, ut infra videbitur, expeditur. A prandio dux Radzivillius cum nonnullis aliis e Serenissimi comitatu ad dominum comitem Emdensem, ducem de Croy tanquam crastino die in castra Bredaica profecturus valedicendi causa discessit. Circa vesperum cum Serenissimus omnia ad discessum in castra disponi iussisset, suasu Serenissimae Infantis profectio differtur. Hoc vespere dominus Nagott Antverpia redit.
18. Dux de Croy cum duce Radzivillio et toto Serenissimi nostri comitatu prandet, ubi largiore compotatione usi sanitatem variorum magnatum principumve exhaurientes cultris ad singulos haustus scutellas feriebant, sic ut in officina cupraria, quis esse sibi videretur, sublatis scutellis pulsata manibus mensa argumentum laetitiae fuit. A prandio dux Croycus audientiam apud Serenissimum Principem habuit.
19. Dux Areschotamus cum duce Radzivillio pransus est, cuius gratia hesternam in compotatione laetitiam aemulati sunt.
20. Prandio item dux de Croy adfuit.
21. Serenissimus recta ad castra Bredaica iturus cum iam in procinctu esset, novis de adventu principis Auraici Bredam versus tendentis allatis ab instituto deflectens Antverpiam iter dirigit. Et quia legati cardinalis Hispaniensis domus transiri debuit, ut se promisso, exsolveret, Serenissimus praemoneri legatum fecit se in transitu ad ipsum descensurum. Cumque currus Serenissimi ante ianuam legati substitisset, cardinalis ad currum usque Serenissimo occurit eumque ad domum suam deducit, ac post pauculam collocationem ad currum iterum magna gestionsis animi iucimditate reducit.
Serenissimum praeter ordinariam palatii infantini familiam comitati sunt dux Craycius, comes Octavius, comes de Noielles, commissarius. Mechliniae cives armati cum 5 vexillis in campos egressi Serenissimum excepere. Hospitatus est Serenissimus cum maiore comitatus sui parte in palatio Hochstratensi. Paulo post adventum magistratus civitatis audientiam apud Serenissimum habuit. Ad Serenissimi intercessionem duo homicidae e carcere liberati sunt. In ingressu palatii Hochstratensis notatur singularis magnitudo bovis culusdam cum sequenti inscriptione:
L'an quinze cent vint six vintuitieme novembre Au conte Hochstrators offrire[n]t ceux de Frise Pesant deux mille cinque cents livre de mise
Tout tel que ce procurrait gros et gras me ressemble, scriptum Gallice: Id est anno 1526 Frisii obtulerunt comiti Hochstratensi me, qui habui bis millenas quingentas libras, ita crassum et pinguem, ut hac imagine repraesentor. Ex alia parte ingressus eiusdem palatii visitur imago ovis cum subiectis versibus, itidem Gallicis.
L'an mill cinque cent cinquent huiet A Madame sa noble mere Le conte de Renneberg fit De noy present propre a gran chere Deux cent quattre livres pesai En os, en peau e cher ensemble Et vivant si grande me monstrai Comme ce pour traiect me ressetnble.
Latine sonat: Anno 1558 comes de Rennenbergh me aptum ad excitandam hilaritatem donavit dominae suae matri. Habui libras ducentas et quatuor simul iunctis ossibus, pelle et carne et vivens tam eram magnus, ut in hac imagine proponor.
22. Audito in sacello patrum Societatis Iesu sacro et lustrata in transitu ecclesia cathedrali, quam plebs Serenissimum sequens mirandum in modum opplevit, Mechlinia disceditur. Prandium in palatio prope Willenbruck sumitur. Inde Serenissimus rheda paululum provectus navim conscendit. Appropinquantem civitati Antverpiensi explosione tormentorum undequaque mirifice intonantium civica castrensisque laetitia excipit. Dum Serenissimus ad portam appellit, tres viri curiositate Serenissimum videndi impulsi cymbam conscendunt, qua inversa effusi submerguntur. Pro equis et curribus pons navalis per Scheldam exstructus fuit. Egredientem de navi Serenissimum senatus civitatis salutat. Civium armatorum in 32 vexilla distributorum nonnulli ante portam, nonnulli in plateis civitatis dispositi Serenissimum ad hospitium (quod erat palatium domini Simenes in platea ,,Super Marinam" dicta) comitati sunt. Horum postea transitus ante domum Serenissimi ad ostentationem instructus aliquot horis duravit resonantibus continuo tympanis bombardisque.
23. Serenissimus sacrum in templo domus professae Societatis Iesu novo audivit, ubi structura marmoris excellentia et picturarum statuarumque raritas admiranda. Expedito prandio castrum inprimis, ubi militem quendam ob rusticum in excubiis a se occisum morti damnatum liberavit. Deinde murum et vallum civitatis circumiens lustravit.
24. Officinam tapetium visitavit, inde ad templum cathedrale Divae Virginis discessit, ubi in ingressu templi a toto clero salutatione exceptus processionaliter ad chorum audiendi sacri causa deducitur. Finito sacro aliquot altaria, quae ob picturae raritatem maxime commendantur, attentius contemplatur; similiterque ornatus, qui accensis luminaribus velut in sollennissimo festo ad ostentationern erant expositi. Post prandium tabellio litteras Varsavia missas Bruxellis affert. Dux Radzivillius prima vice dolorem in maiori dextri pedis digito sentit hospitiumque quietis causa, quam nocturnae vigilum compotationes et insolentia turbarant, mutat.
25. Dolor ducis augetur. Serenissimus post prandium officinas pictorum visit. Circa vesperum comes de Salazar alias don Luy de Valasco, generalis equitum praefectus, cum 2 000 equitum e castris Bredaicis venit, Serenissimum Principem in castra conducturus.
26. Serenissimus hora sexta matutina in castra Bredaica profectus est remanente Antverpiae duce Radzivillio. Horis tribus aut quarta post abitum Serenissimi nonnulli currus commeatu onerati subsecuti sunt, quos aurigae accurrente hoste scissis chordis cum equis dilapsi deseruerunt. Marchio Spinola eum aliis exercitus primatibus Serenissimo ad medium miliare extra castra occurrit. Comes Montium, locum tenens equitum generalis, cum 3000 equitum prope castra dispositis venientem Serenissimum salutat In ipsis castris extemporaneo quidem, sed commodo aedificio excipitur Serenissimus. Reliquus Serenissimi comitatus apud officiales belli hincinde accommodatur. Serenissimo separatim comedenti marchio Spinola et alii belli primores una cum Serenissimi famulis ad mensam servit. Inde ipse cum reliquis simul comedit.
27. Serenissimus castra circuitu emetiri incipit. Sed spatio septem horarum vix mediam partem perficit. Occiduo iam sole consul civitatis Antverpensis cum parte magistratus (ut illic vocant) et pensionario valedicturus
illustrissimum accessit petita intrandi venia omnes lectulo ducis. Circumfusi in pensionarium verba facturum ora auresque intenderunt. Coepit hic pomposis admodum et phaleratis verbis laudes ducis evehere, sed oratione dum ad tam alta nititur corruente rhetor totus obmutescit. Sic ut vix sex aut septem verbis prolatus pudore suffusus et velut mutus recesserit consule tumultuariis, ut fit verbis orationem finiente. Illustrissimus dux facta gratiarum actione oblatisque studiis suis humaniter eos dimisit. In castris globus e civitate Breda tornento transmissus unum ex equis Serenissimae Infantis, quibus Serenissimus in castra vectus fuerat, in stabulum penetrans occidit aliumque domini Pac vulnerat. Alter globus non procul a persona Principis summo impetu praetervolat, ita ut in posterum maiore cautela opus fuerit.
28. Serenissimus restantem castrorum partem obit remotis omnibus, quos reverentia ipsi vel comites vel pedisequos adiunxerat, saluti ipsorum (ne turmatim ac indifferenter incedentes periculum globorum incurrerent) consulens. Dux Radzivillius mane circa horam sextam Bruxellas versus proficiscitur. Quo perveniens statim a duce de Croy et comite Emdense visitatur. Quin et ipsa Serenissima Infans misit sciscitatum de valetudine ducis. Et dux Areschotanus eandem ob causam propere accurrit. Sed quiescente iam illustrissimo duce insalutato ipso domum reversus est.
29 Serenissimus commeatum castrorum lustrat, ubi in 13 furnis 17000 panes in dies pinsuntur, 8 braxatoria nunquam quiescunt eorumque quotidie plura exstruuntur. Serenissima Infans mane iterum cubicularium suum ad ducem Radzivillium mittit, qui significaret Serenissimam non ante ad processionem, quae eo die consuevit fieri (cum Sanctus Michael civitatis Bruxellensis patronus sit) se collaturam, quam sciat, quo statu valetudo sit illustrissimi domini ducis. Habito responso Serenissima ad templum atque inde ad processionem abiit nulla pluviae, quae vehemens et longa erat, habita ratione.
30. Sub ortum solis Serenissimus ex castris discessit ac priore comitis de Salazar (cui Serenissimus anulum proprio digitu detractum remunerationis erga donavit) comitatu conductuque Antverpiam redit. Duci Radzivillio vena inciditur, visitatur a duce Areschotano, comite Emdense, cardinale Hispaniae legato.
October 1. Serenissimus monialem, sociam olim Sanctae Matris Teresiae, Antverpiae invisit incognito habitu; tamen agnitus et successor Serenissimi Patris sui Regis fore prudenter non sine iusticio divinante monacha. Duci Radzivillio altera vena in brachio sinistro aperitur. Visitatur a comite Emdense, a prandio a nuntio apostolico.
2. Serenissimus Antverpia Bruxellas redit.
3. Cursor Andreas ex Polonia cum litteris venit.
4. Serenissimus curandi vulneris in pede causa quieti lectuloque se[se] committit.
5. Serenissimum Principem Serenissima Infans decumbentem invisit.
6. Turca quidam per baptismum Sacrae Christi Militiae adscribitur; patrina ducissa de Croy, quam in hac ceremonia plurimae aliae dominae comitabantur preambulis musicis.
7. Dux Radzivillius cum alio Serenissimi comitatu apud comitem de Noielles pransus est.
8. Beatificatio Beati Patris Borgiae apud patres Societatis Iesu celebratur. Aram Serenissima Infans sumptuoso admodum apparatu erigi curarat, quae et ipsa toti sacro ceremoniisque interfuit Dux Radzivillius apud ducem de Croy prandet.
Serenissimo, quem cura consolidandi vulneris in adventu inflicti toto post reditum ex castris tempore lecto affixerat, cucurbitulae applicantur.
9. Serenissimus revalescentibus pedis viribus per cameram ambulat.
10. Choreae nocturnae apud ducem Areschotanum celebrantur praesente Serenissimo eiusque comitatu. Cardinalis Cuova regis Hispaniae legatus, saepius Serenissimum Principem invisit. Semelque cum a duce Radzivillio extra conclave deducitur, ne citius, quam vellet, ab ipso recederet, comprehensa fortiter ducis manu quaesitaque studio loquendi materia, non nisi prope gradus ipsum dimittit. Sic ambitionem, quam longius deduci desiderat, tectam ratus.
11. Serenissimae Infantis officialibus a domino Nagott nomine Serenissimi Principis torques aureae cum effigie Serenissimi Principis distribuuntur.
12. Dona a Serenissima Infante Serenissimi Principis comitatui deferuntur: Metallum (ut vocant) aureum pretiosis lapillis et magnitudine excellens duci Radzivillio, simile, sed minus, domino Pac, domino item Zolkiewski, domino Denhoff, domino Kazanowski, ceteris Serenissimi cubiculariis et famulis catenas aureas duplices. Domino quoque Nagott et reliquis Serenissimi domesticis catenae aureae datae.
13. Choreae apud ducem Croycium magna pars noctis impenditur.
14. Sumpto ientaculo Serenissimus Bruxellis discedit comitantibus duce Areschotano, duce Croycio, comite de Noielles aliisque Serenissimae Infantis domesticis. Et nocte iam incumbente Nivellam pervenit. Peracta cena chorus apud moniales, nullo tamen religionis voto adstrictas vacat.
15. Plerique domini et maior pars aulae infantinae Bruxellas redeunt, comite de Noielles, barone Bulers, domino Olivares, supremo expensarum praefecto paucisque aliis aulae officialibus Serenissimum Mariemontum usque comitantibus. Quo cum circa meridiem appulisset, sumpto prandio (quod duci Radzivillio ceterisque Serenissimi comitibus dux Aumale, praefectus eius loci, exhibuit) venatione, primo cervorum, deinde cuniculorum ac demum exspa-tiatione per hortum et nemus tempus elusit. Huius palatii situs, structura et amoenitas mirum dictu, quantae sit raritatis.
16. Peracto mature prandio uno tractu Philippi vlllam itum. Fortalitium hoc est militare arcendis Gallorum incursionibus serviens, colli enim circumiectos campos tuetur, Fundus Leodiensis est ditionis. Possessio arcis a rege Hispaniae tenetur. Huc provecta iam nocte ventum ac magna militum attentione, currus cum famulis, quos ignorantia viae et tenebrarum densitas diu post Serenissimum in itinere detinuerat, intromissi.
17. Dum Serenissimus apud gubernatorem loci ientaculum sumit, milites praesidiarii ordine militari ante domum ducuntur. Qui dum sclopeta honoris causa eiaculantur, uni ipsorum 60 iam nato annis diffracta bombarda manus abrumpitur. Cuius infelicitati Serenissimus donativo succurrit. Circa vesperum Giveam appellit. Oppidum hoc est Mosae flumini adiectum, cui in edito admodum et praerupto monte castrum imminet, quod Carolimontum vocant, propugnaculorum frequentia situs, altitudine et ascessus difficultate singulare, quod Serenissimus eques lustravit circumducente eum loci praefecto. Hospitatum ,,Sub Homine Silvestri".
18. Audito Giveae sacro circa meridiem in Mauvorsin pervenit. Pagus hic in loco sterili et silvestri situs macrum valde et insipidum prandium Serenissimo porrexit. Vespere in Palisi Serenissimus ,,Sub Corona", alii hospitantur alibi. Paulo ante Serenissimi adventum civis unus huius oppidi ancillam ita percusserat, ut pro mortua ab omnibus haberetur. Sed tentato a medico Serenissimi pulsu adbuc spirare comperta est infuso itaque medicamento sensui restituitur.
19. Audito in Palisi sacro (ubi templum ad instar arcis ab incolis custodiebatur) in Bertri pago prandetur. Nox in Neu Castell transigitur. Dum cena apparatur, Serenissimus aucupiis vacat.
20. Prandium in pago Abbe dicto instruitur. Hie durante prandio dominus comes de Noielles poculum vini in sanitatem domini et virginis
d'Abbe exhaurit, cui Serenissimus responsurus domino Olivares propinat. Hic novitate rei et inexspectata gratia stupefactus subito in genua venerabundus procidit tanta perfusus laetitia ac si Regnum Hispaniae dono ipsi obvenisset. Intelligebat autem dominus comes de Noielles per dominum ac virginem d'Abbe regem et sororem regis Hispaniae, nam is pagus ultimus ditionis Hispanobelgicae est. Unde etiam hinc dominus comes de Noielles cura reliquis suis accepta a Serenissimo venia reditum Bruxellas meditabatur. Sed rogatus Serenissimum Longe Vitam usque comitatus est, ubi Serenissimus cum suo comitatu ,,Sub Cornu Cervino" hospitabatur.
21, Valedicitur domino comiti de Noielles dominoque Bullers baroni[que] et ceteris Bruxellas reversuris Serenissimus cum duce Radzivillio, domino Denhoff et domino Kazanowski (duobus tamen adiunctis famulis, chirurgo videlicet Serenissimi et me) surnpta posta Metas versus perrexit, alio comitatu cum rebus curribusque pedetentim sequente. Transcursa itaque posta prima in Filiers mutatis equis Neurvallum ventum, unde refectis aliquantum tenui ientaculo viribus et adiunctis equis recentibus in Conflan ventum. Hic quia ab ordinaria postae via, quae Nanceium recta tendit, civitatem Metensem versus cursus flectendus esset de semitriplo postae pretio et expensis equorum nocturnis pactum atque ita inter horam quartam et quintam mediam Metas appulsum. Ubi per pontem responso supra natione reddito transmissi, cum portam ingredi paramus, excubitor sese obiicit, officialem, quem capporalem vocant, accersens, qui cum corrugato in Saturninam auctoritatem vultu interrogasset. Qui genus? Unde domo? Quidque negotii haberent? An litteras alicui deferrent atque id responsi retulisset: Duos nobiles Polonos et duos Germanos dominum videlicet Filinus (hic Serenissimus erat) et dominus Denhoff dominus item Kolinski (hic dux Radzivillius erat) et dominum Neuhaus cum duobus famulis esse, qui curiositate videndae civitatis Metensis invitati a recto itinere, quo Nanceium tendebant, descivissent, postero statim die alio se collaturi. Patientia dominis commendata praetextumque consensus a gubernatore petendi coacta sono tympani frequentiore militum manu custodiam portae auget, cuius rei dispositio dum specie responsi exspectatur, duo milites garrulitate non postrema instructi accedunt. Quorum unus inter cetera Serenissimum Principem Germanum esse, tum ex physiognomia se nosse, tum ex eo se scire iactitat, quod ipsum in exercitu Tilliensi colonelli officio fungentem vidisset in eaque opinione persistens variis sermonibus pro varietate ingenii Gallici impatientiam e cunctatione intromissionis natam mitigare nititur. Alter, ex castris Breda Hispanicis noviter profugus, militiam Hispanicam detestari, vires Gallicas extollere, propugnacula monimentaque et robur civitatis Metensis exaggerare, virtutes etiam et heroica Serenissimi Poloniae Regis acta (nescio, quo pacto in hanc materiam lapsus) celebrare, nihil denique quod ad ostentationem ingenii iactabundi attinet, omittere.
Serenissimus interim eminentiae suae splendore sub velamento afficti nominis latitante risum violenter supprimens egregie assumptam personam per hanc scaenam traducit.
Data paulo post omnibus intrandi copia, dispositi utrinque militum ordines defixis obtutibus velut aliquid hostile metuentes, quoad possunt, ipsos prosequuntur assignato e collegis suis uno, qui eos ad hospitium ,,Parvi Aethiopis'' deduceret.
Vespere quidam e dictis militibus domino Kazanowski obviam factus ab eodem ad cenam invitatur, quem dum dux Radzivillius super ratione tantae difficultatis in intromittendis ipsis facta sciscitatur, respondet subfuisse metum hostilitatis primo propter colorem baltheorum vel fasciarum, quibus cingebantur, qui quia ruber erat, pro factione Austriaca habebatur. Deinde propter apparentiam personarum, quae Martem spirare et eminentius quidquam ordinarii militis conditionem prae se ferre videbatur. Hoc responso Serenissimus recreatus cenam lepore ignotae conversationis conditam suaviter absolvit.
22. Mane lustratum templum, perambulata civitas, ascensum campanile ac deinde resumpta posta hesternis equis (nam recentes acquiri non poterant) discessum. In itinere occurrenti cuidam viro a domino Denhoff dictum vicegubernatori Metensi nuntiaret Serenissimum Poloniae Principem in civitate pernoctasse, qui etsi difficulter et per longam moram in civitatem intromissus fuerit, tamen superato fastidio perhumana ipsum salute impertit. Vir hic novitate rei attonitus facta Serenissimo reverentia strenuam in expediendo rei commissae negotio pollicetur operam atque ita utrinque disceditur. Circa meridiem non inventis in posta intermedia equis, prioribus Mussipontem pervenitur, unde sumpto prandio procuratisque summa cum difficultate equis recentibus Nanceium circa vesperam appellitur. Hospitium ,,Sub Parvo Sancto Nicolao" deligitur. Hic nobilis, famulus Serenissimi Archiducis Leopoldi (qui etiam Bruxellis invitandi Serenissimi causa fuerat) inventus, qui festinato itinere ad Serenissimum Archiducem nuntiandi Serenissimi adventus causa excurrit. Dux Lotaringiae transacta in venatione die noctu in civitatem redit.
23. Post ientaculi cum vino Hippocratico sumptionem, conducto ob defectum equorum curru Savernam versus iter instruitur. Cumque Serenissimus hospitio egressus lustrandae novae civitatis causa dum equi currui iunguntur, processisset, summus aulae Lotaringicae oeconomus ad hospitem accurens supra nomine qualitate dominorum illic hospitantium sciscitatur, qui quidnam ipsi in aurem admussitarit, non probe scio turbatione, tamen vultus et gestuum varietate suspicionem et dolorem, nescio quem prae se ferre videbatur, mixta in hospitem aspera comminutione. Cum extra portas ventum, Serenissimus cum comitatu currum conscendit, cuius angustia ita omnes coarctavit, ut amplitudinem capacitatemve doli Diogeniam laudare merito et desiderare potuissent. Pro prandio Novillam ventum. Hinc dum ulterius pergitur, auriga solvendae in itinere mensurae vini causa marsupium Serenissimo assurgere iusso e cista currus extrahit solutoque vino marsupium Serenissimo tenendum tradit, qui ignorantiae hominis sese magna cum iucunditate accommodans lubens id oneris suscipit. Ac vespere, cum Blomontum alias Blanckeburgium venissimus, eidem in manus tradit.
24. Blomonto Serenissimus cum domino Denhoff, domino Kazanowski suoque chirurgo nec non dicto Serenissimi Archiducis Leopoldi aulico, qui iam perlato de adventu Serenissimi nuntio Saverna redierat, per postam, dux autem Radzivillius mecum in curru Salcbruckum tempore prandii pervenit. Unde praemissis ad id a Serenissimo Archiduce equis (curru cum sarcinis et famulis sequente) profectum. Serenissimum Savernam propius accedentem Serenissimus Archidux Leopoldus cum tota aula et armata civitate explosioneque tormentorum occiduo iam sole excipit atque in palatium suum deducit, mansione illic Serenissimo et duci Radzivillio concessa, aliis superventuris hospitia in civitate assignantur.
25. Baro de Chambley a duce Lotaringiae cum litteris conquestoriis dolorem ipsius de tam repentino Serenissimi transcursu et evasione referentibus venit, quem cum mandato dux emiserat, ut Serenissimum festinatione praeventum in territorio suo sumptibus ducalibus tractaret. Sed Serenissimus elapsus gratiis de benevolentia per litteras actis festinationis causam in instantem hyemem transtulit. A prandio sumpto in comitatu Serenissimi Archiducis supremo stabuli praefecto uno curru Argentinam excurritur, quo sole nondum occiduo perventum. Hic Serenissimus a nullo agnosci visus iucunda cum libertate una cum aliis civitatem perambulat.
26. Adiuncto a magistratu civitatis officiale armamentarium toto orbe celebratissimum campanile templi maioris altitudine et structura vix aliud par agnoscens, organa soni suavitate multum commendata, rarum illud arte et magnificentia horologium, altare insuper maius mira dexteritate, a monacho olim et presbytero quodam seculari sculptum — lustratur. Dum Serenissimus prandio sumendo vacat, vir quidam spe lucri invitatus extremum dicti campanilis globum conscendit, quem dato tubis signo iam thoracem pileumve et chartas lusorias e globo illo iacere, iam vexillum fune attractum erecto corpore vario flexu agitare, iam in modum sutorum sartorumve fila ducere, iam prono in globo ventre manus pedesque natantis instar iactitare, iam alia alio peragere modo magno audaciae stupore omnes conspiciunt. Descendenti postea ad diversorium Serenissimus honorarium offerri iubet. Finito prandio flexo ad pontem Rheno iniectum itinere circuitaque curru civitate Serertissimus Savernam revertitur, quem satellitium Serenissimi Archiducis ad medium miliare extra Savernam exspectavit. Portam civitatis ingresso cum facibus (nam alta iam nocte eo ventum est) occurritur sicque ad palatium deducitur.
27. In templo arcis sacrum auditur. Absolutoque prandio spectandi aucupii et cursus equorum causa Serenissimi in campum egrediuntur, quibus illic existentibus marchiones de Baden superveniunt; eodemque tempore reliquus Serenissimi nostri comitatus appulit. Cena publice in aula arcis maiore sumitur, facta tamen per eminentiorem mensam personarum principumque ab aliis differentia; in hac cena numeratae sunt 52 nobiles ferninae, quas Serenissimus Archidux una cura maritis et parentibus ad Serenissimi recreationem accerserat. Ad mensam principum comederunt Serenissimus noster, ipse Archidux, Princeps de Litzelstein, duo marchiones Badenses, principissa de Litzelstein eiusque soror, princeps item Radzivillius, comes Hannoviae senior. In demissiore mensa comites baronesque promiscue cum Serenisstmi nostri comitatu. Peracta cena omnes ad arcem veterem desciderunt, ubi introducta Victoria et Amor triumphos Serenissinii nostri Principis decantarunt. Ac post chorea figurata a septem iuvenibus praesentata. Inde ad priorem arcem reditum, ubi pars maior noctis spectaculo saltuum rusticorum Kuchelbergensium magno cum risu ac deinde aliis choreis impensa.
28. Ordine hesterno prandetur, quo finito nomina virorum, virginum feminarumque nobiliorum nec non officialia ex pileo per sortilegium extrahuntur. Quidquid muneris sors alicui iniunxit, illud rhitmis extemporaneis a pantomimo archiducis cuique traditum et publicatum in cena debito modo erat praesentandum. Serenissimo nostro fortuna aurigae habitum iniecit, ipsum archiducem supremum stabuli praefectum, ducem Radzivillium aulicum fecit. Principatus ludi baroni de Fleckenstein obtigit, quem ille comiti iuniori ab Harman concessit eo, quod uxori eiusdem dignitas principissae obvenerat, baro autem a Fleckenstein condicionem rustici Kuchelbergensis accepit. Propinqua iam cenae hora singuli in vestibus condicioni et officio respondentibus in arce comparuere simulque ad domum principis ludi eum ad cenam conducturi sese contulere. Unde praeambulis fidicinibus ad arcem perrectum ibidemque cenatum. Post cenam choreis in vestibus, quas cuique officium iniecerat, vacatum. Huic ludo dominum Pac, dominum Zolkiewski, dominum Rozen curiositas videndae Argentinae (nam eo exiverant) exemit.
29. Post ientaculum Moltzaimum disceditur, ubi peracto prandio Serenissimi animi causa exspatiati sunt. Hospitium Serenissimis collegium patrum Societatis praebuit.
30. Serenissimi equites alios anticiparunt per aucupium molestiam itineris eludentes ac circa horam decimam Benfeldium (parvula est haec civitas, vallo, muris praemunita a Seremssimo Archiduce circumdata) pervenerunt tempusque pomeridianum venationi aprorum impenderunt
31. Audito sacro sumptaque collatione ac praemissis curribus Schletstadium (civitas haec est imperialis situ amoeno et monimentis non mediocribus tota fere catholica) hora circiter quarta ventum. Ubi Serenissimi explosione tormentorum et civibus ordine per plateas civitatis utrinque dispositis excepti statim ad vesperas sese contulere, quibus finitis ad cenam itum praeaudita tamen prius eius civitatis magistratus salutatione, quam notarius petita primum loquendi facuitate oculis in ducem Radzivillium defixis orsus est, Deinde de persona Principis sciscitatus prolatis aliquot verbis sermonem ad Serenissimum Archiducem non praesentem convertit, quae res per se ridicula in cachinnos loquente ipso vix suppresso Serenissimum cum reliquis post abitum salutantium effudit. Hospitabantur hic Serenissimi cum duce Radzivillio in monasterio Ioannitarum, reliquis hinc inde per hospitia civitatis diffusis.
1. November. Serenissimi simul Eucharistiae Sacramento refecti sunt totamque diem devotioni impenderunt.
2. Absolutis sacris defunctorum ceremoniis sumptoque prandio, praemissis recto tramite aliis ipsi Serenissimi cum pauco comitatu nocte iam provecta Breisacum venerunt taedio itineris venationis suavitate eluso. Civitas haec colli eminentiori superstructa, ex una parte, qua Alsatiam spectat, Rheno per insulam duplicato alluitur, neque hac accessus nisi per duos pontes Rheno iniectas vallisque in ingressu firmatos patet. Arx vetus praerupto monti imposita, turri, quam habet altam valde quascunque hostium adreptationes detegit ac si vel incuria vel fato hostis appropinquet, tormentorum multitudine difficultateque ascensus facile conatus eius reprimit. Fortalitium item novum, quod meridiem versus colli superstruitur securitatem civitati aqua terraque praebet, ut pote et flumini Rheno et planicei, quae late in Briscaviam extenditur, dominaturum. Ipsa civitas duplici muro circumcincta habita naturae loci dictorumque munimentorum ratione clavis Alsatiae meretur dici. Ad ripam Rheni rupes est, quam ardente nuper in Imperio rebellione marchionem Turlacensem variis stratagemmatibus occupare sategisse ferunt, ut pote ex aqua Rheni pontibus multum incommodi afferre potuisset, in hac nunc diligentes excubiae Preisacensi praesidio aguntur. In templo civitatis corpora Sanctorum Gervasii et Protasii asservantur.
3. Serenissimus Princeps magistratui civitatis audientiam, quam in hanc horam reiecerat, concessit. Audito in templo parochiali sacro absolutoque prandio Eysenscheimiam disceditur. Serenissimi in arce, alii in civitate hospitantur.
4. Serenissimi cum nonnulla parte aulae Ruvachiam profecti ibidem prandent. Palatium Ruvachiense residentiam Archiduci in hac provincia praebet ordinariam, quod in colle constitutum circumspectum considerantibus praebet et amplitudine et amoenitate perinsignem. Camerae omnigena magnatum suppellectile, instructae tapetibus filorum aureorum argenteorumve intertextura micantibus pretiosissimis imperatorum Austriaconun veterum imaginibus aliisque exquisita arte et sollerti industria elaboratis picturis et ornamentis refulgent. Turris hic supra tecta palatii sese efferens tota fenestris perlucida radios solis perexiguo speculo haurit, quibus in obiectum e diametro in radicem refusis notitia horae emergit. Inter rudera veteris cuiusdam turris lapis visitur, in quo sonum quendam ululatui similem multos per annos auditum ferunt, quem cum admirabundi diffregissent, bufonem illic reperere, stupendum prorsus qualiter in saxo nullis fissuris pervio bestia generata, aut demum tanto tempore nutrita fuerit. Vespere Eysenschermiam redeuntes Serenissimi cum comitatu in palatio nobilitatis provincialis a barone de Ravenstein magnifica cena excipiuntur.
5. Tota die quiescitur. Vespere tantum domus cudendae monetae destinata visitur.
6. Praemissis Basileam sarcinis Serenissimi cum comitatu in pago Habsen prandent. Hinc dux Radzivillius facta Serenissimo Archiduci valedictione cum domino Pac recta uno tractu Basileam praecurrit, Serenissimo in venatione adhuc sese aliquantum occupante, qui secedente Serenissimo Archiduce uno miliari Basilea pernoctat, cura eius tractandi supremo Serenissimi Archiducis camerario demandata.
7. Circa horam nonam antemeridianam Serenissimus Basileam intrat, ad quem videndum ingens hominum multitudo affluxit. Humanitas Basiliensium in hoc spectata, cum quod res et sarcinas famulosque Serenissimi audito tantum Polonico nomine sine ulteriore inquisitione intromiserint, tum quod Serenissimo sub nomine ducis Radzivillii tria vasa vini et currum avenae eum singulari promptae voluntatis declaratione obtulerint. Demum etiam nonnullos ex officialibus civitatis conductus et liberioris transitus causa ad primam usque civitatem cum Serenissimo miserunt omni exactione vectigalium praefectis interdicta. Itaque sumpto Basileae prandio pro nocte Lichstadium (civitas haec est Basiliensis subiecta) ventum.
8. Maturato Lichstadii prandio cum transita civitate Olte (Solitumensium haec est tota catholica et ideo militi Gallico Hispanis arma inferenti impervia) adversam fluminis praeterfluentis ripam transmisso ponte attigissent, audiuntur strepitus tormentorum in loco remotiore explosorum. Coniecturae eius rei intentis ex improviso occurrunt 200 equites Galli e legione fratris regis Galliarum Grisonibus et Rhetis in subsidium missi. Erectis in eventum insperati occursus utrinque animis attente amice tamen et tacite utraeque partes transeunt. Progressis paululum nostris manus peditum partim Helvetorum, partim Gallorum obiicitur. Qui nescio quid hostile ex fascis nostrorum rubeis arguentes velut proeliatum acie disposita, adhibito tympanorum sono pugnae sese accingunt. Quo viso Serenissmimus Princeps dominum Denhoff ad ductorem eorum militum praemittit, qui intentione nostrae partis exposita voluntatem eorum quoque exploret. Intellectis utrinque sententiis cum Serenissimus transisset, ipsi quoque perrexerunt rogatique, ut currus (qui ob asperitatem viarum tardius progrediebantur) intactos transire sinerent, moroso capitum nutu adsetitire videbantur. Nota tamen eius modi hominum rapacitas detrita aliquantum nostrorum fiducia consilio occasionem praebuit, ut conductor in Olte remearet, ibique currus, quoad milites isti transiissent (nam civitatem catholicam ingredi ipsis non erat integrum detineret. Obsequitur conductor cumque ad milites ipsos pervenisset obversis moschettis et minitatione mortis repellitur. Redit hic ad Serenissimum reique seriem exponit. Tunc aucto rerum amittendarum mctu dominus Zolkiewski et dominus Denhoff deliguntur, qui milites adeant atque ab instituto dehortentur. Sed hos praesumpta periculi certitudo verborumque et laboris iactura ab amplexu consilii deterruit. Ergo non occurrente alio modo probatur sententia, ut conductor noster praedictus transmisso flumine per aliam ripam in civitatem penetret securitatique rerum consulat.
Cumque hic propinquus flumini exsequutioni mandati sese accingit, milites iam transiisse animadvertit. Nuntiato transitu domino Denhoff maioris securitatis causa in civitatem remittitur curruum illic detinendorum causa, donec suspicio simulati secessus tempore aliisque indiciis vanesceret. Constante ergo eorum abitu dominus Denhoff visis curribus et facta mihi eorum, quae acciderant, relatione, ad Serenissimum rediit. Trepidantibus adhuc inter spem et metum nostris, antequam dominus Denhoff ad civitatem missus venisset, marchio Turlacensis iunior in Vallem Tellinam et ipse tendens obviam factus est. Cui dominus Denhoff agnoscenti Serenissmimus sese detexit, de qua felicitate ipse sibi gratulatus, cum super securitate rerum nostrarum interrogaretur, dubitare se respondit, nam praeterquam quod ordinarius his polypis sit, ut obvia quaeque contactu secum trahant, ubique pro certo credi Serenissimum nostrum Principem ideo in Italiam profieisei, ut partes Hispanicas amplexus contra Rhethos Gallosque militem ducat. Atque ita si his militibus quidpiam de praesentia Serenissimi Principis innotescat, periculum ingravescere, suam interim pollicitus operam, ut quantumcunque potuerit, securitati rerum consulat factaque obscquiorum suorum oblatione recedit. Res itaque salvae et intactae hic transiere.
Emersi ex hoc periculo aliud incurrunt. Serenissimus cum duce Radzivillio praecedens Arburgum, Bernensium oppidum, libere et secure transit. Subsequens comitatus pars, quia per pagum proximum sine vectigalis solutione transierant, clamore ex eo loco accurrentis et super vectigalis frustratione conquerentis puellae retinentur irritatique incolae cum insultatione et minis revidendarum rerum vectigal exigunt. Nostri novitatem rei et insolentiam hominum admirati asperitatem eorum humanissimo affatu mitigare nituntur. Sed erinaceos demulcent, nam nihilo placidiores domino Nagott facti enormitatem cum vociferatione exprobrant, expostulanti, ut durius quid peterent, flagitanti occlusis portis graviora minantur. Advectis tandem quarum causa tam diu exspectabantur rebus, soluti sunt tres Ungarici, quod cum quidam e barbaris illis non vidisset, dominum Nagott portam versus tendentem correpto equi freno retraxit, nec ante dimisit, quam de solutione facta a consociis certior factus esset. Ita praetervecti hanc insolentissimorum hominum barbariem, nocte Zofingam venere. Hic vectigal quoque exigentes audito legati Polonici et catholicorum nomine quievere. Nam haeretici infensi principes catholicos maxima colunt observantia. Ictus illi tormentorum bellicorum, quos in egressu civitatis Oltanae a nostris auditos memoravi, hic in signum transitus militis hostilis edebantur.

(Continuabitur)

9. Dum in confinibus Lucernensibus castrum Zwick eminentissimae rupi superiectum naturaeque et artis ingenio mirifice munitum transitur, tres aut quatuor bombardae a militibus praesidiariis exploduntur. Prandium in oppido Swersce lacui Symbachensi adiecto sumitur. Transito Symbachio, unde non procul locus iste ostenditur, quem Helvetii fusione exercitus olim Leopoldici insigniverunt, Lucarnae ,,Sub Equulo" pernoctatur. Huc Serenissimus cum comitatu tempestive pervenit, currus autem cum rebus provecta iam nocte et quiescentibus omnibus. Mirum qualia praecipitia tenui unius solius candelae lumine tunc cum curribus evitaverimus.

10. Audito Lucemae apud patres Societatis sacro dum Serenissimus templo egre